Neytral və üslubi çalarlı sözlər
Dilimizdəki sözlərin çoxu üslubi cəhətdən neytraldır: onlar bütün üslublarda işlənir və əlavə münasibət bildirmir: su, ev, kitab, getmək, böyük, beş.
Üslubi çalarlı sözlər isə ya müəyyən üsluba bağlıdır, ya da danışanın hissini, qiymətini ifadə edir. Sözün mətnə üslub rəngi verməsi, münasibət və emosiya bildirməsi onun üslubi funksiyasıdır. Bu funksiya iki istiqamətdə özünü göstərir: sözün müəyyən üsluba bağlılığında və onun emosional-ekspressiv çalarında.
Üsluba bağlı sözlər
Bəzi sözlər bir funksional üslubda daha çox işlənir və həmin üslubun əlamətinə çevrilir:
- elmi üslub: terminlər, həqiqi mənada işlənən sözlər: fotosintez, valentlik, hipotenuza;
- rəsmi-işgüzar üslub: sənəd dilinin sözləri: ərizə, arayış, protokol, müqavilə, vəkalətnamə;
- publisistik üslub: ictimai-siyasi sözlər: seçki, parlament, müstəqillik, beynəlxalq;
- bədii üslub: obrazlı, poetik sözlər (çöhrə, camal) və məcazi mənalı ifadələr;
- məişət üslubu: danışıq dilinə xas sözlər və ifadələr.
Bir üsluba məxsus söz başqa üslubda işlənəndə diqqəti dərhal cəlb edir. Məsələn, bədii əsərdə rəsmi sözlər yumor və satira yaratmaq üçün işlədilə bilər.
Emosional-ekspressiv çalar
Bir çox söz danışanın münasibətini bildirir:
- müsbət çalar (oxşama, əzizləmə, rəğbət, hörmət): balam, quzum, gülüm; -cığaz, -ciyəz şəkilçili sözlər: qızcığaz, otaqcığaz; ehtiram bildirən vəfat etmək, buyurmaq;
- mənfi çalar (kinayə, istehza, nifrət, kobudluq): çərənləmək (danışmaq əvəzinə), zırıldamaq (ağlamaq əvəzinə), gəbərmək (ölmək əvəzinə), gəvəzə.
Belə sözlər, əsasən, bədii, publisistik və məişət üslublarında işlənir. Elmi və rəsmi-işgüzar mətnlərdə emosional sözlərdən qaçılır, çünki orada fikir dəqiq və neytral olmalıdır.
Leksik vasitələrin üslubi rolu
- Sinonimlər təkrarın qarşısını alır və eyni anlayışı müxtəlif çalarla bildirir: ölmək (neytral), vəfat etmək (ehtiramlı), gəbərmək (kobud, nifrət bildirir).
- Antonimlər təzad yaradır, fikri qüvvətləndirir: Dost ağladar, düşmən güldürər.
- Köhnəlmiş sözlər (məsələn, yağı – düşmən) tarixi əsərlərdə dövrün ruhunu yaradır.
- Dialekt sözləri bədii əsərdə surətin nitqini səciyyələndirir, yerli kolorit yaradır.
- Məcazi mənalı sözlər təsviri obrazlı edir: qızıl əllər, daş ürək.
Yadda saxla
- Neytral sözlər bütün üslublarda işlənir, üslubi çalarlı sözlər isə müəyyən üsluba bağlı olur və ya münasibət bildirir.
- Terminlər elmi, ərizə, arayış, müqavilə kimi sözlər isə rəsmi-işgüzar üsluba xasdır.
- Emosional çalar müsbət (balam, qızcığaz) və mənfi (çərənləmək, gəbərmək) olur.
- Sinonimlər eyni anlayışı müxtəlif çalarla bildirir: ölmək, vəfat etmək, gəbərmək.
- Antonimlər təzad, köhnəlmiş sözlər tarixi kolorit yaradır, dialekt sözləri surətin nitqini səciyyələndirir.
- Üslubi çalar kontekstdə üzə çıxır: daş divar birləşməsində daş sözü neytral, daş ürək birləşməsində isə obrazlıdır.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
Ölmək, vəfat etmək, gəbərmək sinonimlərinin üslubi çalarını müəyyən edin. Onlardan hansı qəzetdə dərc olunan başsağlığı mətninə ən uyğundur?
Həlli
- ölmək üslubi cəhətdən neytraldır, heç bir münasibət bildirmir.
- vəfat etmək ehtiram bildirir, rəsmi və təntənəli mətnlərə uyğundur.
- gəbərmək kobud sözdür, nifrət və ikrah bildirir, adətən heyvanlara və ya nifrət edilən adama aid deyilir.
Başsağlığı mətnində dünyasını dəyişən insana hörmət göstərilməlidir, bunu isə ehtiram bildirən söz edir.
Cavab: vəfat etmək.
Misal 2
Mətndəki üslubi çalarlı sözləri tapın və onların funksiyasını izah edin: Qızcığaz ağlayırdı. Qonşu qadın isə «Yenə nə zırıldayırsan?» deyə ona acıqlandı.
Həlli
- qızcığaz: -cığaz şəkilçisi əzizləmə və yazıqgəlmə çaları verir, müəllifin qıza rəğbətini göstərir.
- ağlayırdı: neytral sözdür, hərəkəti sadəcə adlandırır.
- zırıldayırsan: ağlamaq feilinin mənfi, kobud sinonimidir. Bu söz qonşu qadının sərt münasibətini göstərir və onun surətini səciyyələndirir.
Nəticə: eyni hərəkət (ağlamaq) müəllifin və surətin dilində müxtəlif çalarlı sözlərlə verilib, bu da mətnə emosional təsir qatır.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
Hansı söz müsbət emosional çalar bildirir?
- ərizə
- fotosintez
- qızcığaz
- çərənləmək
- protokol
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C qızcığaz
-cığaz şəkilçisi sözə əzizləmə, rəğbət çaları verir. Ərizə, protokol rəsmi-işgüzar, fotosintez isə elmi üsluba aiddir və emosiya bildirmir. Çərənləmək mənfi çalarlıdır.
Hansı sırada yalnız rəsmi-işgüzar üsluba xas sözlər verilmişdir?
- fotosintez, valentlik, hipotenuza
- balam, quzum, gülüm
- çərənləmək, zırıldamaq, gəvəzə
- dəniz, ağac, getmək
- ərizə, arayış, müqavilə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: E ərizə, arayış, müqavilə
Ərizə, arayış, müqavilə sənəd dilinin sözləridir. A sırasında elmi terminlər, B sırasında oxşama sözləri, C sırasında mənfi çalarlı danışıq sözləri, D sırasında isə neytral sözlər verilib.
Hansı cümlədə mənfi emosional çalarlı söz işlənmişdir?
- Nənəm bizə nağıl danışdı.
- Bu gəvəzə səhərdən çərənləyir.
- Müəllim yeni mövzunu izah etdi.
- Qonaqlar süfrə arxasında çay içdi.
- Ana körpəsini qucağına aldı.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B Bu gəvəzə səhərdən çərənləyir.
Gəvəzə və çərənləmək sözləri danışanın narazılığını, mənfi münasibətini bildirir. Digər cümlələrdəki sözlər neytraldır.
Tipik səhvlər
- Üsluba bağlı sözü, məsələn, termini emosional söz saymaq. Termin müəyyən üsluba aiddir, amma hiss bildirmir.
- Sinonimlərin hamısını eyni çalarlı hesab etmək: vəfat etmək və gəbərmək eyni hadisəni bildirsə də, üslubi çaları tam əksdir.
- Emosional sözləri elmi və rəsmi mətnlərdə də yerində saymaq. Bu üslublarda neytral, dəqiq sözlər işlənir.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.