Söz birləşməsinin üç şərti

Sözlər yan-yana gəldi deyə hələ söz birləşməsi yaranmır. Bunun üçün üç şərt ödənməlidir.

Ən azı iki müstəqil söz. Tərəflər əsas nitq hissələrindən olmalıdır: isim, sifət, say, əvəzlik, feil, zərf.
Məna əlaqəsi. Bir söz digərini izah edir, dəqiqləşdirir: ev → taxta ev, getmək → məktəbə getmək.
Qrammatik əlaqə. Sözlər bir-birinə şəkilçi, qoşma və ya söz sırası ilə bağlanır: kitabı oxumaq (-ı təsirlik hal şəkilçisi), şəhərin küçəsi (yiyəlik hal və mənsubiyyət şəkilçisi), səliqə ilə yazmaq (ilə qoşması), yaşıl yarpaq (şəkilçisiz, söz sırası ilə).

Söz birləşməsinin tərəfləri arasında tabelilik əlaqəsi olur: bir söz digərindən asılıdır.

Əsas və asılı tərəf

Söz birləşməsində bir söz əsas tərəf, digəri asılı tərəf olur. Sual həmişə əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir:

taxta ev: hansı ev? → taxta asılı, ev əsas tərəfdir;
kitabı oxumaq: nəyi oxumaq? → kitabı asılı, oxumaq əsas tərəfdir;
səliqə ilə yazmaq: necə yazmaq? → səliqə ilə asılı, yazmaq əsas tərəfdir.

Azərbaycan dilində asılı tərəf, adətən, əsas tərəfdən əvvəl gəlir. Köməkçi nitq hissələri ayrıca tərəf ola bilmir: onlar müstəqil sözə qoşulur və onunla birlikdə bir tərəf olur (səliqə ilə).

Söz birləşməsi genişlənə bilər, bu zaman onda ikidən çox müstəqil söz olur: ev → taxta ev → kiçik taxta ev → kəndin kiçik taxta evi. Hamısında əsas söz ev olaraq qalır.

Söz birləşməsi və cümlə

Söz birləşməsi əşyanı, əlaməti və ya hərəkəti adlandırır, cümlə isə fikir bildirir. Müqayisə edin: mavi dəniz (birləşmə) və Dəniz mavidir. (cümlə). Birləşmədə bitmiş intonasiya yoxdur, ondan sonra nöqtə qoyulmur.

Mübtəda ilə xəbər birlikdə cümlənin qrammatik əsasını təşkil edir, ona görə də söz birləşməsi sayılmır: Uşaq güldü, Quşlar uçdu. Söz birləşməsi isə cümlənin içində işlənə bilər: Balaca qız maraqlı kitab oxuyur cümləsində balaca qız və maraqlı kitab birləşmələri var.

Söz birləşməsi olmayan nümunələr

İmtahanda bu nümunələr çaşdırıcı variant kimi verilir:

mübtəda + xəbər: Gün çıxdı (bu, qrammatik əsasdır);
həmcins sözlər: alma və armud, gülür, oynayır. Onlar bərabərhüquqludur, aralarında tabesizlik əlaqəsi var;
mürəkkəb sözlər: ayaqqabı, ata-ana, kömək etmək. Bunların hər biri bir sözdür;
müstəqil söz + köməkçi söz: ev üçün, dost ilə. Köməkçi söz ayrıca tərəf deyil.

Frazeoloji birləşmələr (baş çəkmək, qulaq asmaq) sabit birləşmələrdir və leksikada öyrənilir. Sintaksisdə öyrənilən söz birləşmələri isə sərbəstdir: onların tərəflərini başqa sözlə əvəz etmək olar (taxta ev, daş ev, böyük ev).

Yadda saxla

Söz birləşməsi = ən azı iki müstəqil söz + məna əlaqəsi + qrammatik əlaqə.
Tərəflər əsas və asılı olur, sual əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir: hansı ev? → taxta ev.
Tərəflər arasında tabelilik əlaqəsi olur, asılı tərəf adətən əsas tərəfdən əvvəl gəlir.
Söz birləşməsi adlandırır, cümlə isə fikir bildirir.
Mübtəda ilə xəbər, həmcins sözlər, mürəkkəb sözlər və söz + köməkçi söz cütlüyü söz birləşməsi deyil.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Hansı nümunələr söz birləşməsidir: yaşıl meşə, Meşə yaşıllaşdı, meşə və çöl, qızılgül, meşəyə getmək, meşə üçün?
Həlli
Hər nümunəni üç şərtə görə yoxlayırıq.
1. yaşıl meşə: iki müstəqil söz var, hansı meşə? sualı verilir, əsas tərəf meşədir. Söz birləşməsidir.
2. Meşə yaşıllaşdı: mübtəda və xəbərdir, fikir bildirir. Cümlədir, birləşmə deyil.
3. meşə və çöl: sözlər bərabərhüquqludur, biri digərindən asılı deyil. Həmcins sözlərdir.
4. qızılgül: iki kökdən (qızıl + gül) yaranmış bir sözdür, gül adıdır. Mürəkkəb sözdür.
5. meşəyə getmək: hara getmək? sualı verilir, tərəfləri yönlük hal şəkilçisi bağlayır. Söz birləşməsidir.
6. meşə üçün: üçün qoşmadır, köməkçi söz ayrıca tərəf olmur. Birləşmə deyil.
Cavab: yaşıl meşə və meşəyə getmək.
Misal 2
Dəmir qapı, məktəbə getmək, şəhərin küçəsi, tez qaçmaq söz birləşmələrində əsas və asılı tərəfi müəyyən edin və tərəfləri bağlayan vasitəni göstərin.
Həlli
Sualı həmişə əsas tərəfdən veririk.
1. dəmir qapı: hansı qapı? → asılı tərəf dəmir, əsas tərəf qapı. Tərəflər şəkilçisiz, söz sırası ilə bağlanıb.
2. məktəbə getmək: hara getmək? → asılı tərəf məktəbə, əsas tərəf getmək. Tərəfləri yönlük hal şəkilçisi (-ə) bağlayır.
3. şəhərin küçəsi: nəyin küçəsi? → asılı tərəf şəhərin, əsas tərəf küçəsi. Tərəfləri yiyəlik hal və mənsubiyyət şəkilçiləri bağlayır.
4. tez qaçmaq: necə qaçmaq? → asılı tərəf tez, əsas tərəf qaçmaq. Tərəflər söz sırası ilə bağlanıb.
Nəticə: dörd birləşmənin hamısında asılı tərəf əsas tərəfdən əvvəl gəlir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı nümunə söz birləşməsidir?
1. uşaq gəldi
2. ayaqqabı
3. dağ və dərə
4. dərin çay
5. məktəb üçün
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D dərin çay
dərin çay: iki müstəqil söz tabelilik əlaqəsi ilə bağlanıb (hansı çay?). A qrammatik əsasdır, B mürəkkəb sözdür, C həmcins sözlərdir, E isə isim və qoşmadır.
Hansı sırada yalnız söz birləşmələri verilmişdir?
1. isti çay, ata-ana, kitab oxumaq
2. qızıl üzük, məktəbə getmək, beş alma
3. Günəş çıxdı, mavi göy, şəhərin küçəsi
4. qələm və dəftər, dəmir qapı, tez yazmaq
5. dostum ilə, gözəl gün, çay içmək
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B qızıl üzük, məktəbə getmək, beş alma
B sırasındakı hər nümunədə iki müstəqil söz tabelilik əlaqəsi ilə bağlanıb. A-da ata-ana mürəkkəb sözdür, C-də Günəş çıxdı cümlədir, D-də qələm və dəftər həmcins sözlərdir, E-də dostum ilə isə söz və qoşmadır.
Söz birləşməsi haqqında hansı fikir yanlışdır?
1. Ən azı iki müstəqil sözdən ibarət olur.
2. Tərəflər məna və qrammatik cəhətdən bağlanır.
3. Köməkçi nitq hissəsi ayrıca tərəf ola bilər.
4. Sual əsas tərəfdən asılı tərəfə verilir.
5. Cümlədən fərqli olaraq bitmiş fikir bildirmir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Köməkçi nitq hissəsi ayrıca tərəf ola bilər.
Köməkçi nitq hissələri ayrıca tərəf olmur: onlar müstəqil sözə qoşulur və onunla birlikdə bir tərəf olur, məsələn, səliqə ilə yazmaq. Qalan fikirlər doğrudur.

Tipik səhvlər

Mübtəda ilə xəbəri (Uşaq güldü) söz birləşməsi saymaq. Bu, cümlənin qrammatik əsasıdır.
Həmcins sözləri (alma və armud) söz birləşməsi hesab etmək. Onların arasında tabelilik deyil, tabesizlik əlaqəsi var.
Ayrı yazılan mürəkkəb sözü (kömək etmək) və ya söz + qoşma cütlüyünü (ev üçün) söz birləşməsi kimi qəbul etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et