Ümumi xüsusiyyətləri və həyat tərzi

Kirpikli qurdlar, əsasən, su hövzələrində və ya rütubətli yerlərdə sərbəst yaşayan heyvanlardır. Onların bədəni yastı və ya yarpaqvaridir. Bədən ölçüləri bir neçə millimetrdən bir neçə santimetrə qədər dəyişir. Kirpikli qurdlar ikitərəfli simmetriyaya malikdir və üç rüşeym vərəqəsindən (ektoderma, entoderma, mezoderma) inkişaf edir. Bədən boşluğu yoxdur, orqanlar parenxim adlanan birləşdirici toxuma ilə doludur. Əksər növlər yırtıcıdır, xırda onurğasızlarla qidalanır.

Bədən quruluşu

Bədən birqat epitellə örtülüdür. Epitelin üzəri kirpiklərlə örtülüdür ki, bu da onların hərəkətini təmin edir. Epitel altındakı əzələ qatları ilə birlikdə dəri-əzələ kisəsini əmələ gətirir. Həzm sistemi ağız, udlaq və kor bağırsaqdan ibarətdir; anal dəlik yoxdur, qida qalıqları ağızdan xaric edilir. Sinir sistemi baş hissədə yerləşən sinir düyünlərindən və onlardan çıxan boylama sinir sütunlarından ibarətdir, pilləkənvari quruluşa malikdir. İfrazat sistemi protonefridilərdən təşkil olunmuşdur, onların ucunda alov hüceyrələri var. Qan-damar və tənəffüs sistemləri yoxdur, qazlar bədən səthi ilə mübadilə olunur.

Çoxalması və regenerasiya

Kirpikli qurdların əksəriyyəti hermafroditdir, yəni bir fərddə həm erkək, həm də dişi cinsiyyət orqanları olur. Çoxalma cinsi yolla (çarpaz mayalanma) və ya qeyri-cinsi yolla (bədənin eninə bölünməsi) baş verir. Onlar yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malikdirlər. Məsələn, ağ planariyanı bir neçə hissəyə böldükdə, hər hissədən tam bir orqanizm inkişaf edə bilər. Bu xüsusiyyət onları elmi tədqiqatlar üçün maraqlı obyektə çevirir.

Nümayəndələri

Kirpikli qurdların ən tanınmış nümayəndəsi ağ planariyadır. O, şirin sularda yaşayır, bədəni ağ rəngdədir və baş hissəsində iki gözə malikdir. Planariyalar xırda su heyvanları və ya üzvi qalıqlarla qidalanır. Onlar dibdə sürünərək hərəkət edir və ya bədən kirpikləri vasitəsilə suda üzürlər. Digər nümayəndələrə dəniz planariyaları da daxildir.

Yadda saxla

Kirpikli qurdlar (Turbellaria) Yastı qurdlar tipinə aiddir, sərbəst yaşayır.
İkitərəfli simmetriya, üç rüşeym vərəqəsi (ektoderma, entoderma, mezoderma).
Bədən boşluğu yoxdur, orqanlar parenxim ilə doludur.
Həzm sistemi kor bağırsaqdan ibarətdir, anal dəlik yoxdur.
Sinir sistemi pilləkənvari, ifrazat sistemi protonefridi (alov hüceyrələri) vasitəsilədir.
Hermafroditdir, cinsi və qeyri-cinsi çoxalır, yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malikdir (məsələn, ağ planariya).

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Ağ planariyanın hansı xüsusiyyəti onun Yastı qurdlar tipinə aid olduğunu göstərir?
Həlli
Ağ planariya yastılaşmış bədənə, ikitərəfli simmetriyaya, üç rüşeym vərəqəsinə (ektoderma, entoderma, mezoderma) və bədən boşluğunun olmamasına malikdir. Bu xüsusiyyətlər onu Yastı qurdlar tipinin tipik nümayəndəsi edir. Həmçinin, orqanlar arasındakı boşluğun parenximlə dolu olması və protonefridial ifrazat sistemi də bu tipə aid olduğunu təsdiqləyir.
Misal 2
Kirpikli qurdların həzm sistemi və ifrazat sistemi haqqında məlumat verin.
Həlli
Kirpikli qurdların həzm sistemi ağız, udlaq və kor bağırsaqdan ibarətdir. Anal dəlik yoxdur, qida qalıqları ağız vasitəsilə xaric edilir. Həzm həm hüceyrədaxili, həm də hüceyrəxarici ola bilər. İfrazat sistemi isə protonefridilərdən təşkil olunmuşdur. Hər protonefridinin ucunda titrəyən kirpiklərə malik olan alov hüceyrələri yerləşir. Bu hüceyrələr bədəndən artıq suyu və maddələr mübadiləsi məhsullarını toplayaraq ifrazat kanalları vasitəsilə xaric edir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Kirpikli qurdlar sinfinin nümayəndələri üçün hansı xüsusiyyət SƏHVdir?
1. Bədən boşluğu yoxdur, orqanlar parenxim ilə doludur.
2. İkitərəfli simmetriyaya malikdirlər.
3. Həzm sistemi kor bağırsaqla qurtarır.
4. İfrazat sistemi metanefridilərdən ibarətdir.
5. Yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malikdirlər.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D İfrazat sistemi metanefridilərdən ibarətdir.
Kirpikli qurdların ifrazat sistemi protonefridilərdən, yəni alov hüceyrələrindən ibarətdir, metanefridilərdən deyil. Metanefridilər həlqəvi qurdlar kimi daha inkişaf etmiş heyvanlarda rast gəlinir.
Ağ planariyanın sinir sistemi hansı quruluşa malikdir?
1. Dağınıq (diffuz) tipli
2. Kəmərvari tipli
3. Boruvari tipli
4. Pilləkənvari tipli
5. Düyünlü tipli
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Pilləkənvari tipli
Ağ planariyanın sinir sistemi baş hissədə yerləşən iki sinir düyünündən və onlardan çıxan boylama sinir sütunlarından ibarətdir ki, bunlar da bir-birilə köndələn sinir atmaları ilə birləşərək pilləkənvari quruluş əmələ gətirir.
Kirpikli qurdların qeyri-cinsi çoxalması necə baş verir?
1. Tumurcuqlanma yolu ilə
2. Sporlarla
3. Bədənin eninə bölünməsi ilə
4. Yumurta qoymaqla
5. Partenogenez yolu ilə
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Bədənin eninə bölünməsi ilə
Kirpikli qurdlar, xüsusilə planariyalar, bədənin eninə bölünməsi yolu ilə qeyri-cinsi çoxalırlar. Hər bir hissədən yeni bir fərd inkişaf edə bilər.

Tipik səhvlər

Kirpikli qurdları (Turbellaria) birhüceyrəli infuzorlarla qarışdırmaq. Kirpikli qurdlar çoxhüceyrəli heyvanlardır.
Onların bədənində boşluq olduğunu düşünmək. Kirpikli qurdların bədən boşluğu yoxdur, orqanlar parenxim ilə əhatə olunmuşdur.
Kirpikli qurdların parazit həyat tərzi keçirdiyini güman etmək. Onlar sərbəst yaşayan yastı qurdlardır, sorucu və lentşəkilli qurdlar isə parazitdir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et