Ümumi xüsusiyyətləri və quruluşu

Sorucu qurdlar (Trematodlar) yalnız parazit həyat tərzi keçirən canlılardır. Onların bədəni yarpaqvari və ya lansetşəkillidir, seqmentlərə bölünməmişdir. Bədənin ön hissəsində ağız sormacı, bədənin orta hissəsində isə qarın sormacı yerləşir. Bu sormaclar qurdun sahibin orqanlarına yapışmasına və qidalanmasına xidmət edir.

Həzm sistemi ağız, udlaq, qida borusu və şaxələnmiş kor bağırsaqdan ibarətdir. Anal dəliyi yoxdur, həzm olunmamış qida qalıqları ağızdan xaric edilir. İfrazat sistemi şaxələnmiş borucuqlardan və alovvari hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir düyünləri və onlardan çıxan sinir sütunlarından ibarətdir. Sorucu qurdların əksəriyyəti hermafroditdir (iki cinsiyyətli), cinsi sistemləri yaxşı inkişaf etmişdir.

Həyat dövrü və inkişafı

Sorucu qurdların həyat dövrü mürəkkəbdir və bir neçə sahibin iştirakı ilə gedir. Yetkin, cinsi yetkin fərdin yaşadığı orqanizm əsas (son) sahib adlanır (adətən onurğalı heyvanlar – insan, mal-qara və s.). Sürfə mərhələlərinin inkişaf etdiyi orqanizmlər isə aralıq sahiblər adlanır.

Tipik həyat dövrü:

Yumurta: Əsas sahibin nəcisi ilə xaric olur.
Mirasidi: Yumurtadan suda çıxan kirpikli sürfədir. Birinci aralıq sahibə (adətən ilbizə) daxil olur.
Sporosist və Redi: İlbizin bədənində inkişaf edən sürfə mərhələləridir. Bunlar qeyri-cinsi yolla çoxalır.
Serkari: Redidən inkişaf edən quyruqlu sürfədir. İlbizdən çıxaraq suya keçir. Bəzi sorucularda ikinci aralıq sahibə (balıq, xərçəng) daxil olur, bəzilərində isə birbaşa su bitkilərinə yapışır.
Metaserkar: İkinci aralıq sahibin toxumalarında və ya su bitkilərinin üzərində sistaya çevrilmiş (qoruyucu qabıqla örtülmüş) sürfədir. Əsas sahib tərəfindən qəbul edildikdə yoluxmaya səbəb olur.
Yetkin qurd: Metaserkar əsas sahibin bədənində yetkin fərdə çevrilir.

Əsas nümayəndələri

Sorucu qurdların bir sıra nümayəndələri insan və heyvanlar üçün təhlükəlidir:

Qaraciyər sorucusu (Fasciola hepatica): Əsasən qoyun, mal-qara və bəzən insanlarda qaraciyərin öd yollarında parazitlik edir. Birinci aralıq sahibi kiçik göl ilbizi (Galba truncatula) kimi şirin su ilbizləridir. İkinci aralıq sahibi yoxdur; serkarilər su bitkilərinə yapışaraq metaserkaraya çevrilir. İnsan çiy su bitkiləri yeyərək yoluxur.
Pişik sorucusu (Opisthorchis felineus): İnsan, pişik, it və digər ətyeyən heyvanların qaraciyərində və mədəaltı vəzində parazitlik edir. Birinci aralıq sahibi Bithynia cinsinə aid ilbizlər, ikinci aralıq sahibi isə sazan, dabanbalığı kimi karpkimilər fəsiləsindən olan balıqlardır. İnsan çiy və ya az bişmiş balıq yeyərək yoluxur.
İnsan qan sorucusu (Schistosoma haematobium): İnsanların qan damarlarında parazitlik edir. Digər soruculardan fərqli olaraq, ikiayrılışlıdır (ayrı cinsiyyətli erkək və dişi fərdləri var). Aralıq sahibi şirin su ilbizləridir. Serkarilər ilbizdən çıxaraq suya keçir və birbaşa insanın dərisindən daxil olaraq yoluxmaya səbəb olur.

İnsan sağlamlığına təsiri və profilaktika

Sorucu qurdlar parazitlik etdikləri orqanlarda (qaraciyər, bağırsaq, qan damarları) iltihaba, toxuma zədələnməsinə, qanaxmalara və anemiyaya səbəb ola bilər. Ağır hallarda orqan funksiyalarının pozulmasına və hətta ölümə gətirib çıxara bilər.

Profilaktika tədbirləri:

İçməli suyu qaynatmaq və ya təmizləmək.
Çiy və ya az bişmiş balıq və ət məhsullarından istifadə etməmək.
Tərəvəz və göyərtiləri yeməzdən əvvəl yaxşıca yumaq.
İlbizlərin çox olduğu su hövzələrində çimməkdən çəkinmək.
Şəxsi gigiyena qaydalarına riayət etmək.

Yadda saxla

Hamısı parazitdir, bədənləri yarpaqşəkilli və ya lansetşəkillidir, seqmentləşməmişdir.
Bədənlərində sahibə yapışmaq üçün iki sormac (ağız və qarın sormacı) var.
Həzm sistemi kor bağırsaqla bitir, anal dəliyi yoxdur; ifrazat sistemi alovvari hüceyrələrə malikdir.
Həyat dövrü mürəkkəbdir, əsas və bir və ya iki aralıq sahib dəyişir (yumurta -> mirasidi -> sporosist -> redi -> serkari -> metaserkar -> yetkin qurd).
Əsas nümayəndələri: Qaraciyər sorucusu, Pişik sorucusu, İnsan qan sorucusu.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Qaraciyər sorucusunun həyat dövründə hansı orqanizmlər aralıq sahib rolunu oynayır və insana necə yoluxur?
Həlli
Qaraciyər sorucusunun həyat dövründə birinci aralıq sahib şirin su ilbizi (məsələn, kiçik göl ilbizi - Galba truncatula) olur. Bu ilbizdə mirasidi sürfəsi sporosist, sonra redi və serkari mərhələlərinə çevrilir. Qaraciyər sorucusunun ikinci aralıq sahibi yoxdur; serkarilər sudakı bitkilərə yapışaraq metaserkaraya çevrilir. İnsan çiy su bitkiləri yeyərək metaserkar formasını qəbul etməklə yoluxur.
Misal 2
Sorucu qurdların bədən quruluşunun əsas xüsusiyyətlərini sadalayın.
Həlli
Sorucu qurdların bədəni yarpaqşəkilli və ya lansetşəkillidir, seqmentlərə bölünməmişdir. Bədənlərində sahibə yapışmaq üçün iki sormac (ağız və qarın sormacı) var. Həzm sistemi ağız, udlaq, qida borusu və kor bağırsaqdan ibarətdir, anal dəliyi yoxdur. İfrazat sistemi alovvari hüceyrələrə malikdir. Sinir sistemi udlaqətrafı sinir düyünləri və sinir sütunlarından ibarətdir. Çoxu hermafroditdir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Hansı xüsusiyyət sorucu qurdlar sinfinə aid deyil?
1. Parazit həyat tərzi keçirirlər.
2. Bədənlərində iki sormac var.
3. Həzm sistemi anal dəliyi ilə bitir.
4. Çoxu hermafroditdir.
5. Həyat dövrü aralıq sahiblərin iştirakı ilə gedir.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Həzm sistemi anal dəliyi ilə bitir.
Sorucu qurdların həzm sistemi kor bağırsaqla bitir və anal dəliyi yoxdur. Həzm olunmamış qalıqlar ağızdan xaric edilir.
İnsan qan sorucusunun (Şistosoma) aralıq sahibi hansıdır və insana necə yoluxur?
1. Kiçik göl ilbizi, çiy bitkilərlə.
2. Karpkimilər balığı, az bişmiş balıqla.
3. Şirin su ilbizləri, dəridən keçməklə.
4. Ev milçəyi, qida ilə.
5. Öküz, çiy ətlə.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Şirin su ilbizləri, dəridən keçməklə.
İnsan qan sorucusunun aralıq sahibi şirin su ilbizləridir. Serkarilər ilbizləri tərk edərək suya keçir və birbaşa insanın dərisindən keçərək yoluxmaya səbəb olur.
Qaraciyər sorucusunun həyat dövründə metaserkar sürfəsi harada inkişaf edir?
1. Kiçik göl ilbizinin bədənində.
2. Balığın əzələlərində.
3. Su bitkilərinin üzərində.
4. İnsanın qaraciyərində.
5. Torpaqda.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C Su bitkilərinin üzərində.
Serkarilər şirin su ilbizindən çıxdıqdan sonra suya keçir və su bitkilərinin üzərində sistaya çevrilərək metaserkaraya çevrilir. Məhz bu mərhələ son sahib tərəfindən qəbul edilir.

Tipik səhvlər

Sorucu qurdların həyat dövründəki sahibləri və sürfə mərhələlərini (mirasidi, serkari, metaserkar) bir-biri ilə qarışdırmaq.
Bütün sorucu qurdların ikinci aralıq sahibə malik olduğunu düşünmək (məsələn, qaraciyər sorucusunda ikinci aralıq sahib yoxdur).
Sorucu qurdların həzm sisteminin anal dəliyi ilə bitdiyini və ya digər qurdlar kimi tam inkişaf etdiyini güman etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et