Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Həqiqi üstlü qüvvət və onun xassələri

Həqiqi üstlü qüvvət riyaziyyatda ədədlərin qüvvətə yüksəldilməsi anlayışını rasional və irrasional üstlər üçün genişləndirir. Bu mövzu DİM imtahanlarında tez-tez qarşılaşılan irrasional ifadələrin sadələşdirilməsi üçün əsasdır. Onun xassələrini bilmək hesablamaları asanlaşdırır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Həqiqi üstlü qüvvətin tərifi

Əvvəllər siz natural, tam və rasional üstlü qüvvətlə tanış olmusunuz. İndi bu anlayışı həqiqi üstlər üçün genişləndiririk.

Rasional üstlü qüvvət: aa müsbət ədədi, mm tam ədəd, nn isə natural ədəd (n>1n>1) olduqda amna^{\frac{m}{n}} qüvvəti aşağıdakı kimi təyin olunur:

amn=amna^{\frac{m}{n}} = \sqrt[n]{a^m}

Məsələn, 823=823=643=48^{\frac{2}{3}} = \sqrt[3]{8^2} = \sqrt[3]{64} = 4.

Əgər a=0a=0 olarsa, 0r=00^r=0 (r>0r>0 olduqda) və 000^0 təyin olunmur. Mənfi ədədin rasional üstlü qüvvəti həmişə təyin olunmur (məsələn, (−2)12(-2)^{\frac{1}{2}} həqiqi ədəd deyil), buna görə də ümumiyyətlə a>0a>0 şərti qəbul edilir.

İrrasional üstlü qüvvət: aa müsbət ədədi və α\alpha irrasional ədəd olduqda aαa^\alpha qüvvəti, α\alpha-ya yaxınlaşan rasional ədədlər ardıcıllığı vasitəsilə təyin edilir. Məsələn, 222^{\sqrt{2}} qüvvəti 2≈1.41421...\sqrt{2} \approx 1.41421... olduğu üçün 21.42^{1.4}, 21.412^{1.41}, 21.4142^{1.414} və s. ardıcıllığının limitidir. İrrasional üstlü qüvvət də a>0a>0 şərti ilə təyin olunur.

Həqiqi üstlü qüvvətin xassələri

İstənilən müsbət a,ba, b ədədləri və istənilən həqiqi α,β\alpha, \beta üstləri üçün tam üstlü qüvvətin bütün xassələri həqiqi üstlü qüvvət üçün də doğrudur:

  1. Əsasların hasili: aα⋅aβ=aα+βa^\alpha \cdot a^\beta = a^{\alpha+\beta}
  2. Əsasların nisbəti: aαaβ=aα−β\frac{a^\alpha}{a^\beta} = a^{\alpha-\beta}
  3. Qüvvətin qüvvəti: (aα)β=aαβ(a^\alpha)^\beta = a^{\alpha\beta}
  4. Hasilin qüvvəti: (ab)α=aαbα(ab)^\alpha = a^\alpha b^\alpha
  5. Nisbətin qüvvəti: (ab)α=aαbα\left(\frac{a}{b}\right)^\alpha = \frac{a^\alpha}{b^\alpha}
  6. Mənfi üst: a−α=1aαa^{-\alpha} = \frac{1}{a^\alpha}
  7. Sıfır üst: a0=1a^0 = 1 (a≠0a \neq 0)

Bu xassələr irrasional ifadələri sadələşdirmək, tənlikləri həll etmək və funksiyaları təhlil etmək üçün əsasdır. Onları tətbiq edərkən əsasların müsbət olmasına diqqət yetirmək vacibdir.

İrrasional ifadələrin sadələşdirilməsi

Həqiqi üstlü qüvvətin xassələri irrasional ifadələri, o cümlədən kökləri ehtiva edən ifadələri sadələşdirmək üçün geniş şəkildə istifadə olunur. Çox vaxt kökləri rasional üstlü qüvvət şəklində yazmaq, sonra isə yuxarıdakı xassələri tətbiq etmək daha rahat olur.

Məsələn, x23⋅x\sqrt[3]{x^2} \cdot \sqrt{x} ifadəsini sadələşdirək (x>0x>0): x23⋅x=x23⋅x12\sqrt[3]{x^2} \cdot \sqrt{x} = x^{\frac{2}{3}} \cdot x^{\frac{1}{2}} (kökləri rasional üstlü qüvvətə çevirdik) =x23+12= x^{\frac{2}{3} + \frac{1}{2}} (eyni əsaslı qüvvətlərin hasili xassəsini tətbiq etdik) =x46+36=x76= x^{\frac{4}{6} + \frac{3}{6}} = x^{\frac{7}{6}} =x76= \sqrt[6]{x^7} (nəticəni yenidən kök şəklində yazdıq)

Bu cür çevrilmələr mürəkkəb görünən ifadələri daha anlaşıqlı və hesablana bilən formaya salmağa kömək edir.

Yadda saxla

  1. Rasional üstlü qüvvət: amn=amna^{\frac{m}{n}} = \sqrt[n]{a^m} (a>0a>0, m∈Zm \in \mathbb{Z}, n∈Nn \in \mathbb{N}, n>1n>1).
  2. İrrasional üstlü qüvvət aαa^\alpha (a>0a>0, α\alpha irrasional) limit vasitəsilə təyin olunur.
  3. Həqiqi üstlü qüvvətin xassələri tam üstlü qüvvətin xassələri ilə eynidir (əsas a>0a>0 olmalıdır).
  4. Əsas xassələr: aα⋅aβ=aα+βa^\alpha \cdot a^\beta = a^{\alpha+\beta}, aαaβ=aα−β\frac{a^\alpha}{a^\beta} = a^{\alpha-\beta}, (aα)β=aαβ(a^\alpha)^\beta = a^{\alpha\beta}, (ab)α=aαbα(ab)^\alpha = a^\alpha b^\alpha.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəsini sadələşdirin: (x3)3⋅x−2(x^{\sqrt{3}})^{\sqrt{3}} \cdot x^{-2}

    Həlli

    1. Qüvvətin qüvvəti xassəsini tətbiq edək: (aα)β=aαβ(a^\alpha)^\beta = a^{\alpha\beta}. (x3)3=x3⋅3=x3(x^{\sqrt{3}})^{\sqrt{3}} = x^{\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}} = x^3
    2. İfadəni yenidən yazaq və eyni əsaslı qüvvətlərin hasilini tapaq: aα⋅aβ=aα+βa^\alpha \cdot a^\beta = a^{\alpha+\beta}. x3⋅x−2=x3+(−2)=x3−2=x1=xx^3 \cdot x^{-2} = x^{3+(-2)} = x^{3-2} = x^1 = x

    Cavab: xx

  2. Misal 2

    Hesablayın: (2713+1614)2(27^{\frac{1}{3}} + 16^{\frac{1}{4}})^2

    Həlli

    1. Hər bir termini ayrı-ayrılıqda hesablayaq: 2713=273=327^{\frac{1}{3}} = \sqrt[3]{27} = 3 1614=164=216^{\frac{1}{4}} = \sqrt[4]{16} = 2
    2. Nəticələri toplayaq: 3+2=53 + 2 = 5
    3. Cəmi kvadrata yüksəldək: 52=255^2 = 25

    Cavab: 25

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. İfadəni sadələşdirin: (a12b23)6a2b3\frac{(a^{\frac{1}{2}} b^{\frac{2}{3}})^6}{a^2 b^3} (a,b>0a, b > 0)

    1. abab
    2. a2ba^2b
    3. bb
    4. aa
    5. a4b7a^4b^7
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A abab

    Surəti sadələşdirək: (a12b23)6=a12⋅6b23⋅6=a3b4(a^{\frac{1}{2}} b^{\frac{2}{3}})^6 = a^{\frac{1}{2} \cdot 6} b^{\frac{2}{3} \cdot 6} = a^3 b^4. İfadəni yenidən yazaq: a3b4a2b3=a3−2b4−3=a1b1=ab\frac{a^3 b^4}{a^2 b^3} = a^{3-2} b^{4-3} = a^1 b^1 = ab.

  2. Hesablayın: (5)2⋅(5)−2(\sqrt{5})^{\sqrt{2}} \cdot (\sqrt{5})^{-\sqrt{2}}

    1. 00
    2. 11
    3. 55
    4. 5\sqrt{5}
    5. 2525
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 11

    Eyni əsaslı qüvvətlərin hasili xassəsinə görə: aα⋅aβ=aα+βa^\alpha \cdot a^\beta = a^{\alpha+\beta}. Burada a=5a = \sqrt{5}, α=2\alpha = \sqrt{2}, β=−2\beta = -\sqrt{2}. Deməli, (5)2⋅(5)−2=(5)2+(−2)=(5)0=1(\sqrt{5})^{\sqrt{2}} \cdot (\sqrt{5})^{-\sqrt{2}} = (\sqrt{5})^{\sqrt{2} + (-\sqrt{2})} = (\sqrt{5})^0 = 1.

  3. Hansı ifadə (x3y−2)16(x^3 y^{-2})^\frac{1}{6} ifadəsinə bərabərdir (x,y>0x, y > 0)?

    1. x12y13x^{\frac{1}{2}} y^{\frac{1}{3}}
    2. x2y−3x^2 y^{-3}
    3. x12y13\frac{x^{\frac{1}{2}}}{y^{\frac{1}{3}}}
    4. x2y3\frac{x^2}{y^3}
    5. x12y16x^{\frac{1}{2}} y^{\frac{1}{6}}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C x12y13\frac{x^{\frac{1}{2}}}{y^{\frac{1}{3}}}

    Qüvvətin qüvvəti xassəsini tətbiq edək: (x3y−2)16=(x3)16(y−2)16=x3⋅16y−2⋅16=x12y−13(x^3 y^{-2})^\frac{1}{6} = (x^3)^{\frac{1}{6}} (y^{-2})^{\frac{1}{6}} = x^{3 \cdot \frac{1}{6}} y^{-2 \cdot \frac{1}{6}} = x^{\frac{1}{2}} y^{-\frac{1}{3}}. Mənfi üst xassəsini tətbiq etsək: x12y−13=x12y13x^{\frac{1}{2}} y^{-\frac{1}{3}} = \frac{x^{\frac{1}{2}}}{y^{\frac{1}{3}}}.

Tipik səhvlər

  • Üstü mənfi olan ədədin mənfi olduğunu düşünmək: 2−3=123=182^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}, deyil, −8-8.
  • Qüvvətin xassələrini səhv tətbiq etmək, məsələn, (a+b)n=an+bn(a+b)^n = a^n+b^n kimi yazmaq.
  • Əsasın mənfi olduğu hallarda rasional üstlü qüvvətin həmişə təyin olunduğunu düşünmək, məsələn, (−4)12(-4)^{\frac{1}{2}} həqiqi ədəd deyil.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.