Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Tam üstlü qüvvət və onun xassələri

Tam üstlü qüvvət riyaziyyatda ədədlərin böyük və ya kiçik qiymətlərini ifadə etmək üçün istifadə olunan əsas anlayışlardan biridir. Bu mövzu DİM imtahanlarında tez-tez rast gəlinən rasional ifadələrin sadələşdirilməsi və tənliklərin həllində vacibdir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Tam üstlü qüvvətin tərifi

Ədədin qüvvəti riyaziyyatda çox vacib bir anlayışdır. Tam üstlü qüvvət dedikdə, qüvvət üstünün tam ədəd olması nəzərdə tutulur.

  1. Müsbət tam üstlü qüvvət: ana^n ifadəsində aa əsas, nn isə qüvvət üstüdür. Əgər nn natural ədəddirsə (n∈Nn \in \mathbb{N}), onda ana^n əsasın öz-özünə nn dəfə vurulması deməkdir: an=a⋅a⋅…⋅a⏟n dəfəa^n = \underbrace{a \cdot a \cdot \ldots \cdot a}_{n \text{ dəfə}} Məsələn, 23=2⋅2⋅2=82^3 = 2 \cdot 2 \cdot 2 = 8.

  2. Sıfır üstlü qüvvət: İstənilən sıfırdan fərqli ədədin sıfır üstlü qüvvəti vahidə (1-ə) bərabərdir: a0=1a^0 = 1 (burada a≠0a \neq 0) Məsələn, 50=15^0 = 1, (−7)0=1(-7)^0 = 1. Qeyd edək ki, 000^0 təyin olunmayıb.

  3. Mənfi tam üstlü qüvvət: Sıfırdan fərqli ədədin mənfi tam üstlü qüvvəti, həmin ədədin müsbət üstlü qüvvətinin tərsidir: a−n=1ana^{-n} = \frac{1}{a^n} (burada a≠0a \neq 0 və n∈Nn \in \mathbb{N}) Məsələn, 3−2=132=193^{-2} = \frac{1}{3^2} = \frac{1}{9}. Həmçinin, (ab)−n=(ba)n=bnan(\frac{a}{b})^{-n} = (\frac{b}{a})^n = \frac{b^n}{a^n}.

Tam üstlü qüvvətin əsas xassələri

Tam üstlü qüvvətlərlə işləyərkən aşağıdakı xassələrdən istifadə olunur. Bu xassələr a≠0a \neq 0, b≠0b \neq 0 və m,nm, n tam ədədlər olduqda doğrudur:

  1. Əsasları eyni olan qüvvətlərin vurulması: Qüvvətlər vurularkən üstlər toplanır: am⋅an=am+na^m \cdot a^n = a^{m+n} Məsələn, 23⋅2−5=23+(−5)=2−2=142^3 \cdot 2^{-5} = 2^{3+(-5)} = 2^{-2} = \frac{1}{4}.

  2. Əsasları eyni olan qüvvətlərin bölünməsi: Qüvvətlər bölünərkən üstlər çıxılır: am:an=am−na^m : a^n = a^{m-n} Məsələn, 57:54=57−4=53=1255^7 : 5^4 = 5^{7-4} = 5^3 = 125.

  3. Qüvvətin qüvvətə yüksəldilməsi: Qüvvət qüvvətə yüksəldilərkən üstlər vurulur: (am)n=amn(a^m)^n = a^{mn} Məsələn, ((x2)−3)=x2⋅(−3)=x−6=1x6( (x^2)^{-3} ) = x^{2 \cdot (-3)} = x^{-6} = \frac{1}{x^6}.

  4. Hasilin qüvvəti: Hasil qüvvətə yüksəldilərkən hər bir vuruq ayrı-ayrılıqda bu qüvvətə yüksəldilir: (ab)n=anbn(ab)^n = a^n b^n Məsələn, (2y)3=23y3=8y3(2y)^3 = 2^3 y^3 = 8y^3.

  5. Kəsrin qüvvəti: Kəsr qüvvətə yüksəldilərkən surət və məxrəc ayrı-ayrılıqda bu qüvvətə yüksəldilir: (ab)n=anbn(\frac{a}{b})^n = \frac{a^n}{b^n} Məsələn, (xy)−2=x−2y−2=y2x2(\frac{x}{y})^{-2} = \frac{x^{-2}}{y^{-2}} = \frac{y^2}{x^2}.

Yadda saxla

  1. an=a⋅a⋅…⋅a⏟n dəfəa^n = \underbrace{a \cdot a \cdot \ldots \cdot a}_{n \text{ dəfə}} (n natural ədəd üçün).
  2. a0=1a^0 = 1 (a≠0a \neq 0).
  3. a−n=1ana^{-n} = \frac{1}{a^n} (a≠0a \neq 0).
  4. am⋅an=am+na^m \cdot a^n = a^{m+n}, am:an=am−na^m : a^n = a^{m-n}, (am)n=amn(a^m)^n = a^{mn}.
  5. (ab)n=anbn(ab)^n = a^n b^n, (ab)n=anbn(\frac{a}{b})^n = \frac{a^n}{b^n}.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: (x3y−2)4⋅x−5(y3x2)−3\mathrm{\frac{(x^3 y^{-2})^4 \cdot x^{-5}}{(y^3 x^2)^{-3}}}

    Həlli

    1. Qüvvətin qüvvəti xassəsini tətbiq edək: (x3y−2)4=x3⋅4y−2⋅4=x12y−8(x^3 y^{-2})^4 = x^{3 \cdot 4} y^{-2 \cdot 4} = x^{12} y^{-8} (y3x2)−3=y3⋅(−3)x2⋅(−3)=y−9x−6(y^3 x^2)^{-3} = y^{3 \cdot (-3)} x^{2 \cdot (-3)} = y^{-9} x^{-6}

    2. İfadəni yenidən yazaq: x12y−8⋅x−5y−9x−6\mathrm{\frac{x^{12} y^{-8} \cdot x^{-5}}{y^{-9} x^{-6}}}

    3. Surətdə əsasları eyni olan qüvvətləri vuraq: x12⋅x−5=x12−5=x7x^{12} \cdot x^{-5} = x^{12-5} = x^7 Surət: x7y−8x^7 y^{-8}

    4. İfadə bu şəkli alır: x7y−8x−6y−9\mathrm{\frac{x^7 y^{-8}}{x^{-6} y^{-9}}}

    5. Əsasları eyni olan qüvvətləri bölək: x7:x−6=x7−(−6)=x7+6=x13x^7 : x^{-6} = x^{7 - (-6)} = x^{7+6} = x^{13} y−8:y−9=y−8−(−9)=y−8+9=y1=yy^{-8} : y^{-9} = y^{-8 - (-9)} = y^{-8+9} = y^1 = y

    Cavab: x13yx^{13}y

  2. Misal 2

    Hesablayın: (0.2)−2+(15)−1−10\mathrm{(0.2)^{-2} + (\frac{1}{5})^{-1} - 1^0}

    Həlli

    1. Birinci həddi hesablayaq: (0.2)−2=(210)−2=(15)−2\mathrm{(0.2)^{-2} = (\frac{2}{10})^{-2} = (\frac{1}{5})^{-2}}. Mənfi üstlü qüvvətin tərifinə görə (15)−2=52=25(\frac{1}{5})^{-2} = 5^2 = 25.

    2. İkinci həddi hesablayaq: (15)−1\mathrm{(\frac{1}{5})^{-1}}. Eynilə, (15)−1=51=5(\frac{1}{5})^{-1} = 5^1 = 5.

    3. Üçüncü həddi hesablayaq: 10\mathrm{1^0}. Sıfır üstlü qüvvətin xassəsinə görə 10=11^0 = 1.

    4. Hesablamanı aparaq: 25+5−1=2925 + 5 - 1 = 29.

    Cavab: 29

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. İfadəni sadələşdirin: (a−3b2)2⋅a7b−5\mathrm{(a^{-3}b^2)^2 \cdot a^7 b^{-5}}

    1. a13b−9\mathrm{a^{13}b^{-9}}
    2. ab−1\mathrm{ab^{-1}}
    3. a2b3\mathrm{a^2 b^3}
    4. a3b−1\mathrm{a^3 b^{-1}}
    5. a3b−9\mathrm{a^3 b^{-9}}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B ab−1\mathrm{ab^{-1}}

    (a−3b2)2=a−3⋅2b2⋅2=a−6b4(a^{-3}b^2)^2 = a^{-3 \cdot 2} b^{2 \cdot 2} = a^{-6} b^4. Sonra a−6b4⋅a7b−5=a−6+7b4−5=a1b−1=ab−1a^{-6} b^4 \cdot a^7 b^{-5} = a^{-6+7} b^{4-5} = a^1 b^{-1} = ab^{-1}.

  2. Hesablayın: 2−3⋅42+(13)−2\mathrm{2^{-3} \cdot 4^2 + (\frac{1}{3})^{-2}}

    1. 11
    2. 12
    3. 13
    4. 14
    5. 15
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 11

    2−3=123=182^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}. 42=164^2 = 16. (13)−2=32=9(\frac{1}{3})^{-2} = 3^2 = 9. Onda 18⋅16+9=2+9=11\frac{1}{8} \cdot 16 + 9 = 2 + 9 = 11.

  3. Tənliyi həll edin: 32x−1=27\mathrm{3^{2x-1} = 27}

    1. 1
    2. 2
    3. 3
    4. 4
    5. 5
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 2

    27=3327 = 3^3. Tənlik 32x−1=333^{2x-1} = 3^3 şəklinə düşür. Əsaslar eyni olduğundan üstlər də eyni olmalıdır: 2x−1=32x-1 = 3, buradan 2x=42x = 4, deməli x=2x = 2.

Tipik səhvlər

  • Mənfi üstlü qüvvəti hesablayarkən a−n=−ana^{-n} = -a^n səhvini etmək. Məsələn, 2−3=−82^{-3} = -8 yazmaq (düzgünü 18\frac{1}{8}).
  • Sıfır üstlü qüvvətin a0=1a^0=1 xassəsini unudmaq və ya 00=10^0=1 olduğunu düşünmək.
  • Qüvvətin xassələrini səhv tətbiq etmək, məsələn, (a+b)n=an+bn(a+b)^n = a^n+b^n kimi (düzgünü (ab)n=anbn(ab)^n = a^n b^n).
  • Kəsrin mənfi üstlü qüvvətini səhv hesablamaq. Məsələn, (23)−2=−(23)2(\frac{2}{3})^{-2} = -(\frac{2}{3})^2 yazmaq (düzgünü (32)2(\frac{3}{2})^2).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.