Tərif və Dəyişənin Mümkün Qiymətlər Çoxluğu (DƏMQ)
Rasional ifadə şəklində yazıla bilən cəbri kəsrdir, burada və çoxhədlilərdir. Məsələn, və ya rasional ifadələrdir.
Rasional ifadənin mənası olması üçün məxrəc sıfıra bərabər olmamalıdır. Dəyişənin mümkün qiymətlər çoxluğu (DƏMQ) məxrəci sıfıra çevirməyən bütün qiymətlər çoxluğudur. DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edib tənliyi həll etmək və alınan kökləri bütün həqiqi ədədlər çoxluğundan çıxmaq lazımdır.
Məsələn, ifadəsi üçün , yəni . DƏMQ olar.
Rasional ifadələrin sadələşdirilməsi
Rasional ifadəni sadələşdirmək üçün onun surət və məxrəcini vuruqlara ayırmaq və sonra ortaq vuruqları ixtisar etmək lazımdır. Vuruqlara ayırma zamanı müxtəsər vurma düsturlarından və ya qruplaşdırma üsulundan istifadə etmək olar.
Nəzərə almaq lazımdır ki, ixtisar yalnız vuruqları olan zaman mümkündür, toplananları ixtisar etmək olmaz. Məsələn, ifadəsində -ləri ixtisar etmək olar, lakin ifadəsində -ləri ixtisar etmək olmaz.
Misal: ( şərtilə).
Rasional ifadələr üzərində əməllər
Vurma: . Surət surətə, məxrəc məxrəcə vurulur. Əməliyyatdan əvvəl və ya sonra ixtisarlar aparıla bilər.
Bölmə: . Birinci kəsr ikinci kəsrin tərsinə vurulur.
Toplama və Çıxma: Bu əməliyyatlar üçün kəsrlərin ortaq məxrəcə gətirilməsi lazımdır. Ortak məxrəc, adətən, məxrəclərin ən kiçik ortaq bölünənidir (ƏKOB). . Ortak məxrəcə gətirdikdən sonra surətlər toplanır və ya çıxılır, məxrəc isə olduğu kimi qalır.
Hər bir əməliyyatdan sonra ifadəni sadələşdirmək vacibdir.
Yadda saxla
- Rasional ifadə şəklindədir, burada və çoxhədlilərdir.
- DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edib tənliyi həll etmək və alınan kökləri bütün həqiqi ədədlər çoxluğundan çıxmaq lazımdır ().
- Sadələşdirmək üçün surət və məxrəci vuruqlara ayırıb ortaq vuruqları ixtisar edin.
- Vurma: . Bölmə: .
- Toplama/Çıxma: Ortak məxrəcə gətirin: .
Həll olunmuş misallar
Misal 1
ifadəsinin DƏMQ-ni tapın və ifadəni sadələşdirin.
Həlli
- DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edirik: . Buradan və .
- Deməli, DƏMQ və olan bütün həqiqi ədədlər çoxluğudur.
- İfadəni sadələşdiririk: Surəti və məxrəci vuruqlara ayırırıq. (müxtəsər vurma düsturu)
- İfadəni yenidən yazırıq: .
- Ortaq vuruq -ü ixtisar edirik: .
Cavab: DƏMQ: ; Sadələşdirilmiş ifadə: .
Misal 2
ifadəsinin qiymətini tapın.
Həlli
- Əvvəlcə mötərizənin içindəki çıxmanı yerinə yetiririk. Ortaq məxrəc olacaq: .
- İndi bölmə əməlini yerinə yetiririk. Birinci kəsri ikinci kəsrin tərsinə vururuq: .
- Ortaq vuruqları və -ni ixtisar edirik. .
Cavab: 1.
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
ifadəsinin DƏMQ-ni tapın.
- və
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C və
Məxrəc . Məxrəc sıfır olmamalıdır, yəni . Buradan və .
ifadəsini sadələşdirin.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
Surət müxtəsər vurma düsturudur. Məxrəc müxtəsər vurma düsturudur. Beləliklə, .
ifadəsinin qiymətini tapın.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C
Məxrəclər eyni olduğu üçün surətləri çıxırıq: . şərtilə ifadənin qiyməti -ə bərabərdir.
Tipik səhvlər
- Rasional ifadələrdə toplananları ixtisar etmək (məsələn, ifadəsində -ləri ixtisar etmək). Yalnız vuruqları ixtisar etmək olar.
- DƏMQ-ni (dəyişənin mümkün qiymətlər çoxluğunu) nəzərə almamaq. Məxrəcin sıfır ola bilməyəcəyini unutmaq.
- Kəsrləri toplayarkən və ya çıxarkən ortaq məxrəcə gətirmədən surətləri birbaşa toplamaq/çıxmaq.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.