Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Rasional ifadələr

Rasional ifadələr cəbri kəsrlərdir, yəni surət və məxrəci çoxhədlilərdən ibarət olan ifadələrdir. Onlar riyaziyyatda geniş tətbiq olunur və DİM imtahanlarında tez-tez qarşıya çıxan mövzulardandır. Bu mövzunu yaxşı bilmək, daha mürəkkəb tənlikləri və bərabərsizlikləri həll etmək üçün vacibdir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Tərif və Dəyişənin Mümkün Qiymətlər Çoxluğu (DƏMQ)

Rasional ifadə P(x)Q(x)\frac{P(x)}{Q(x)} şəklində yazıla bilən cəbri kəsrdir, burada P(x)P(x) və Q(x)Q(x) çoxhədlilərdir. Məsələn, x2+3xx−5\frac{x^2+3x}{x-5} və ya 7x2+1\frac{7}{x^2+1} rasional ifadələrdir.

Rasional ifadənin mənası olması üçün məxrəc sıfıra bərabər olmamalıdır. Dəyişənin mümkün qiymətlər çoxluğu (DƏMQ) məxrəci sıfıra çevirməyən bütün qiymətlər çoxluğudur. DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edib tənliyi həll etmək və alınan kökləri bütün həqiqi ədədlər çoxluğundan çıxmaq lazımdır.

Məsələn, x+1x−2\frac{x+1}{x-2} ifadəsi üçün x−2≠0x-2 \neq 0, yəni x≠2x \neq 2. DƏMQ (−∞;2)∪(2;+∞)(-\infty; 2) \cup (2; +\infty) olar.

Rasional ifadələrin sadələşdirilməsi

Rasional ifadəni sadələşdirmək üçün onun surət və məxrəcini vuruqlara ayırmaq və sonra ortaq vuruqları ixtisar etmək lazımdır. Vuruqlara ayırma zamanı müxtəsər vurma düsturlarından və ya qruplaşdırma üsulundan istifadə etmək olar.

Nəzərə almaq lazımdır ki, ixtisar yalnız vuruqları olan zaman mümkündür, toplananları ixtisar etmək olmaz. Məsələn, x(x+1)x\frac{x(x+1)}{x} ifadəsində xx-ləri ixtisar etmək olar, lakin x+1x\frac{x+1}{x} ifadəsində xx-ləri ixtisar etmək olmaz.

Misal: x2−9x2−6x+9=(x−3)(x+3)(x−3)2=x+3x−3\frac{x^2-9}{x^2-6x+9} = \frac{(x-3)(x+3)}{(x-3)^2} = \frac{x+3}{x-3} (x≠3x \neq 3 şərtilə).

Rasional ifadələr üzərində əməllər

Vurma: AB⋅CD=A⋅CB⋅D\frac{A}{B} \cdot \frac{C}{D} = \frac{A \cdot C}{B \cdot D}. Surət surətə, məxrəc məxrəcə vurulur. Əməliyyatdan əvvəl və ya sonra ixtisarlar aparıla bilər.

Bölmə: AB÷CD=AB⋅DC\frac{A}{B} \div \frac{C}{D} = \frac{A}{B} \cdot \frac{D}{C}. Birinci kəsr ikinci kəsrin tərsinə vurulur.

Toplama və Çıxma: Bu əməliyyatlar üçün kəsrlərin ortaq məxrəcə gətirilməsi lazımdır. Ortak məxrəc, adətən, məxrəclərin ən kiçik ortaq bölünənidir (ƏKOB). AB±CD=A⋅D±C⋅BB⋅D\frac{A}{B} \pm \frac{C}{D} = \frac{A \cdot D \pm C \cdot B}{B \cdot D}. Ortak məxrəcə gətirdikdən sonra surətlər toplanır və ya çıxılır, məxrəc isə olduğu kimi qalır.

Hər bir əməliyyatdan sonra ifadəni sadələşdirmək vacibdir.

Yadda saxla

  1. Rasional ifadə P(x)Q(x)\frac{P(x)}{Q(x)} şəklindədir, burada P(x)P(x) və Q(x)Q(x) çoxhədlilərdir.
  2. DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edib tənliyi həll etmək və alınan kökləri bütün həqiqi ədədlər çoxluğundan çıxmaq lazımdır (Q(x)≠0Q(x) \neq 0).
  3. Sadələşdirmək üçün surət və məxrəci vuruqlara ayırıb ortaq vuruqları ixtisar edin.
  4. Vurma: AB⋅CD=ACBD\frac{A}{B} \cdot \frac{C}{D} = \frac{AC}{BD}. Bölmə: AB÷CD=ADBC\frac{A}{B} \div \frac{C}{D} = \frac{AD}{BC}.
  5. Toplama/Çıxma: Ortak məxrəcə gətirin: AB±CD=AD±CBBD\frac{A}{B} \pm \frac{C}{D} = \frac{AD \pm CB}{BD}.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    x2−16x2−4x\frac{x^2-16}{x^2-4x} ifadəsinin DƏMQ-ni tapın və ifadəni sadələşdirin.

    Həlli

    1. DƏMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər edirik: x2−4x=0⇒x(x−4)=0x^2-4x=0 \Rightarrow x(x-4)=0. Buradan x1=0x_1=0 və x2=4x_2=4.
    2. Deməli, DƏMQ x≠0x \neq 0 və x≠4x \neq 4 olan bütün həqiqi ədədlər çoxluğudur.
    3. İfadəni sadələşdiririk: Surəti və məxrəci vuruqlara ayırırıq. x2−16=(x−4)(x+4)x^2-16 = (x-4)(x+4) (müxtəsər vurma düsturu) x2−4x=x(x−4)x^2-4x = x(x-4)
    4. İfadəni yenidən yazırıq: (x−4)(x+4)x(x−4)\frac{(x-4)(x+4)}{x(x-4)}.
    5. Ortaq vuruq (x−4)(x-4)-ü ixtisar edirik: x+4x\frac{x+4}{x}.

    Cavab: DƏMQ: x≠0,x≠4x \neq 0, x \neq 4; Sadələşdirilmiş ifadə: x+4x\frac{x+4}{x}.

  2. Misal 2

    (1x−1−1x+1)÷2x2−1\left(\frac{1}{x-1} - \frac{1}{x+1}\right) \div \frac{2}{x^2-1} ifadəsinin qiymətini tapın.

    Həlli

    1. Əvvəlcə mötərizənin içindəki çıxmanı yerinə yetiririk. Ortaq məxrəc (x−1)(x+1)=x2−1(x-1)(x+1) = x^2-1 olacaq: 1x−1−1x+1=(x+1)−(x−1)(x−1)(x+1)=x+1−x+1x2−1=2x2−1\frac{1}{x-1} - \frac{1}{x+1} = \frac{(x+1) - (x-1)}{(x-1)(x+1)} = \frac{x+1-x+1}{x^2-1} = \frac{2}{x^2-1}.
    2. İndi bölmə əməlini yerinə yetiririk. Birinci kəsri ikinci kəsrin tərsinə vururuq: 2x2−1÷2x2−1=2x2−1⋅x2−12\frac{2}{x^2-1} \div \frac{2}{x^2-1} = \frac{2}{x^2-1} \cdot \frac{x^2-1}{2}.
    3. Ortaq vuruqları (x2−1)(x^2-1) və 22-ni ixtisar edirik. 2x2−1⋅x2−12=1\frac{\cancel{2}}{\cancel{x^2-1}} \cdot \frac{\cancel{x^2-1}}{\cancel{2}} = 1.

    Cavab: 1.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. x−5x2−25\frac{x-5}{x^2-25} ifadəsinin DƏMQ-ni tapın.

    1. x≠5x \neq 5
    2. x≠−5x \neq -5
    3. x≠5x \neq 5 və x≠−5x \neq -5
    4. x≠0x \neq 0
    5. x≠25x \neq 25
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C x≠5x \neq 5 və x≠−5x \neq -5

    Məxrəc x2−25=(x−5)(x+5)x^2-25 = (x-5)(x+5). Məxrəc sıfır olmamalıdır, yəni (x−5)(x+5)≠0(x-5)(x+5) \neq 0. Buradan x≠5x \neq 5 və x≠−5x \neq -5.

  2. x2+2xy+y2x2−y2\frac{x^2+2xy+y^2}{x^2-y^2} ifadəsini sadələşdirin.

    1. x+yx−y\frac{x+y}{x-y}
    2. x−yx+y\frac{x-y}{x+y}
    3. x+yx+y
    4. x−yx-y
    5. 11
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A x+yx−y\frac{x+y}{x-y}

    Surət (x+y)2(x+y)^2 müxtəsər vurma düsturudur. Məxrəc (x−y)(x+y)(x-y)(x+y) müxtəsər vurma düsturudur. Beləliklə, (x+y)2(x−y)(x+y)=x+yx−y\frac{(x+y)^2}{(x-y)(x+y)} = \frac{x+y}{x-y}.

  3. aa−b−ba−b\frac{a}{a-b} - \frac{b}{a-b} ifadəsinin qiymətini tapın.

    1. a−ba-b
    2. a+ba+b
    3. 11
    4. −1-1
    5. a+ba−b\frac{a+b}{a-b}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 11

    Məxrəclər eyni olduğu üçün surətləri çıxırıq: a−ba−b\frac{a-b}{a-b}. a≠ba \neq b şərtilə ifadənin qiyməti 11-ə bərabərdir.

Tipik səhvlər

  • Rasional ifadələrdə toplananları ixtisar etmək (məsələn, x+2x\frac{x+2}{x} ifadəsində xx-ləri ixtisar etmək). Yalnız vuruqları ixtisar etmək olar.
  • DƏMQ-ni (dəyişənin mümkün qiymətlər çoxluğunu) nəzərə almamaq. Məxrəcin sıfır ola bilməyəcəyini unutmaq.
  • Kəsrləri toplayarkən və ya çıxarkən ortaq məxrəcə gətirmədən surətləri birbaşa toplamaq/çıxmaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.