Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Müxtəsər vurma düsturları

Müxtəsər vurma düsturları cəbrin əsas mövzularından biridir. Bu düsturlar ifadələri sadələşdirmək, tənlikləri həll etmək və vuruqlara ayırmaq üçün geniş istifadə olunur. DİM imtahanlarında bu mövzu ilə bağlı suallara tez-tez rast gəlinir, buna görə də onları yaxşı bilmək vacibdir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

İki ifadənin kvadratı və kvadratlar fərqi

Cəbrdə bəzi ifadələrin vurulması üçün xüsusi düsturlar mövcuddur ki, bunlar hesablamaları asanlaşdırır. Ən çox istifadə olunan düsturlar bunlardır:

  1. İki ifadənin cəminin kvadratı: (a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2 Məsələn: (x+3)2=x2+2⋅x⋅3+32=x2+6x+9(x+3)^2 = x^2 + 2\cdot x \cdot 3 + 3^2 = x^2 + 6x + 9

  2. İki ifadənin fərqinin kvadratı: (a−b)2=a2−2ab+b2(a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2 Məsələn: (2y−5)2=(2y)2−2⋅2y⋅5+52=4y2−20y+25(2y-5)^2 = (2y)^2 - 2\cdot 2y \cdot 5 + 5^2 = 4y^2 - 20y + 25

  3. Kvadratlar fərqi: a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a-b)(a+b) Məsələn: 4x2−9=(2x)2−32=(2x−3)(2x+3)4x^2 - 9 = (2x)^2 - 3^2 = (2x-3)(2x+3)

Bu düsturlar həm soldan sağa (ifadəni açmaq üçün), həm də sağdan sola (ifadəni vuruqlara ayırmaq üçün) tətbiq olunur.

İki ifadənin kubu və kublar cəmi, fərqi

Daha yüksək dərəcəli ifadələr üçün də müxtəsər vurma düsturları mövcuddur:

  1. İki ifadənin cəminin kubu: (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3(a+b)^3 = a^3 + 3a^2b + 3ab^2 + b^3 Məsələn: (x+1)3=x3+3x2(1)+3x(1)2+13=x3+3x2+3x+1(x+1)^3 = x^3 + 3x^2(1) + 3x(1)^2 + 1^3 = x^3 + 3x^2 + 3x + 1

  2. İki ifadənin fərqinin kubu: (a−b)3=a3−3a2b+3ab2−b3(a-b)^3 = a^3 - 3a^2b + 3ab^2 - b^3 Məsələn: (y−2)3=y3−3y2(2)+3y(2)2−23=y3−6y2+12y−8(y-2)^3 = y^3 - 3y^2(2) + 3y(2)^2 - 2^3 = y^3 - 6y^2 + 12y - 8

  3. Kublar cəmi: a3+b3=(a+b)(a2−ab+b2)a^3 + b^3 = (a+b)(a^2 - ab + b^2) Məsələn: x3+8=x3+23=(x+2)(x2−2x+4)x^3 + 8 = x^3 + 2^3 = (x+2)(x^2 - 2x + 4)

  4. Kublar fərqi: a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3 - b^3 = (a-b)(a^2 + ab + b^2) Məsələn: 27−y3=33−y3=(3−y)(9+3y+y2)27 - y^3 = 3^3 - y^3 = (3-y)(9 + 3y + y^2)

Düsturların tətbiqi

Müxtəsər vurma düsturları riyaziyyatda geniş tətbiq sahəsinə malikdir. Onlar ifadələri sadələşdirmək, kəsrləri ixtisar etmək, tənlikləri həll etmək və vuruqlara ayırmaq üçün əvəzsizdir. Məsələn, rasional ifadələri sadələşdirərkən tez-tez bu düsturlardan istifadə etmək lazım gəlir. Həmçinin, bu düsturlar vasitəsilə mürəkkəb görünən ifadələri asanlıqla çevirmək olar.

Yadda saxla

  1. (a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2
  2. (a−b)2=a2−2ab+b2(a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2
  3. a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a-b)(a+b)
  4. (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3(a+b)^3 = a^3 + 3a^2b + 3ab^2 + b^3
  5. (a−b)3=a3−3a2b+3ab2−b3(a-b)^3 = a^3 - 3a^2b + 3ab^2 - b^3
  6. a3+b3=(a+b)(a2−ab+b2)a^3 + b^3 = (a+b)(a^2 - ab + b^2)

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: (x+4)2−(x−2)(x+2)(x+4)^2 - (x-2)(x+2)

    Həlli

    1. (x+4)2(x+4)^2 düsturuna görə açırıq: x2+2⋅x⋅4+42=x2+8x+16x^2 + 2\cdot x \cdot 4 + 4^2 = x^2 + 8x + 16.
    2. (x−2)(x+2)(x-2)(x+2) düsturuna görə açırıq: x2−22=x2−4x^2 - 2^2 = x^2 - 4.
    3. İfadədə yerinə qoyuruq: (x2+8x+16)−(x2−4)(x^2 + 8x + 16) - (x^2 - 4).
    4. Mötərizələri açırıq: x2+8x+16−x2+4x^2 + 8x + 16 - x^2 + 4.
    5. Oxşar hədləri islah edirik: 8x+208x + 20.

    Cavab: 8x+208x+20.

  2. Misal 2

    Kəsri sadələşdirin: y3−64y2−16\frac{y^3 - 64}{y^2 - 16}

    Həlli

    1. Surəti kublar fərqi düsturuna görə vuruqlara ayırırıq: y3−64=y3−43=(y−4)(y2+4y+16)y^3 - 64 = y^3 - 4^3 = (y-4)(y^2 + 4y + 16).
    2. Məxrəci kvadratlar fərqi düsturuna görə vuruqlara ayırırıq: y2−16=y2−42=(y−4)(y+4)y^2 - 16 = y^2 - 4^2 = (y-4)(y+4).
    3. Kəsri yenidən yazırıq: (y−4)(y2+4y+16)(y−4)(y+4)\frac{(y-4)(y^2 + 4y + 16)}{(y-4)(y+4)}.
    4. (y−4)(y-4) vuruğunu ixtisar edirik (y≠4y \ne 4 şərti ilə): y2+4y+16y+4\frac{y^2 + 4y + 16}{y+4}.

    Cavab: y2+4y+16y+4\frac{y^2 + 4y + 16}{y+4}.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. İfadəsini sadələşdirin: (3a−b)2−9a2(3a-b)^2 - 9a^2

    1. b2b^2
    2. −b2-b^2
    3. b2−6abb^2 - 6ab
    4. −6ab-6ab
    5. 6ab−b26ab - b^2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C b2−6abb^2 - 6ab

    (3a−b)2−9a2=(9a2−6ab+b2)−9a2=−6ab+b2=b2−6ab(3a-b)^2 - 9a^2 = (9a^2 - 6ab + b^2) - 9a^2 = -6ab + b^2 = b^2 - 6ab.

  2. İfadəsini vuruqlara ayırın: x4−81x^4 - 81

    1. (x2−9)(x2+9)(x^2-9)(x^2+9)
    2. (x−3)(x+3)(x2+9)(x-3)(x+3)(x^2+9)
    3. (x−3)(x+3)(x−3)(x+3)(x-3)(x+3)(x-3)(x+3)
    4. (x2−9)2(x^2-9)^2
    5. (x2+9)(x−3)2(x^2+9)(x-3)^2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B (x−3)(x+3)(x2+9)(x-3)(x+3)(x^2+9)

    x4−81=(x2)2−92=(x2−9)(x2+9)=(x−3)(x+3)(x2+9)x^4 - 81 = (x^2)^2 - 9^2 = (x^2-9)(x^2+9) = (x-3)(x+3)(x^2+9).

  3. İfadəsini sadələşdirin: a3+27a2−3a+9\frac{a^3 + 27}{a^2 - 3a + 9}

    1. a−3a-3
    2. a+3a+3
    3. a2+9a^2+9
    4. a2−3a+9a^2-3a+9
    5. a+9a+9
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B a+3a+3

    a3+27=a3+33=(a+3)(a2−3a+9)a^3 + 27 = a^3 + 3^3 = (a+3)(a^2 - 3a + 9). Beləliklə, (a+3)(a2−3a+9)a2−3a+9=a+3\frac{(a+3)(a^2 - 3a + 9)}{a^2 - 3a + 9} = a+3.

Tipik səhvlər

  • İki ifadənin cəminin (fərqinin) kvadratını taparkən ortadakı 2ab2ab həddini unutmaq: (a+b)2=a2+b2(a+b)^2 = a^2+b^2 yazmaq.
  • Kvadratlar fərqi düsturunu a2+b2=(a+b)(a−b)a^2+b^2 = (a+b)(a-b) kimi səhv tətbiq etmək. Cəmlərin kvadratı üçün belə bir vuruqlara ayırma düsturu yoxdur.
  • Kublar cəmi və fərqi düsturlarında ikinci mötərizədəki işarələri qarışdırmaq (məsələn, a3+b3=(a+b)(a2+ab+b2)a^3+b^3 = (a+b)(a^2+ab+b^2) yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.