Ümumi vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması
Ən sadə üsul, çoxhədlinin bütün hədləri üçün ortaq olan vuruğu tapıb mötərizə xaricinə çıxarmaqdır. Bu vuruq ədəd, dəyişən və ya dəyişənin müəyyən qüvvəti ola bilər. Məsələn: . Burada ümumi vuruqdur. Başqa bir misal: . Burada ümumi vuruqdur. Həmişə əvvəlcə ümumi vuruğu axtarın.
Qruplaşdırma üsulu
Bəzən dörd və ya daha çox həddi olan çoxhədliləri vuruqlara ayırmaq üçün qruplaşdırma üsulundan istifadə edilir. Hədləri elə qruplaşdırmaq lazımdır ki, hər qrupdan ümumi vuruq çıxarıldıqdan sonra ortaq bir mötərizəli ifadə alınsın. Məsələn: . Bu üsulda hədlərin yerini dəyişmək və ya müxtəlif cür qruplaşdırmaq lazım gələ bilər.
Müxtəsər vurma düsturlarının tətbiqi
Bəzi çoxhədlilər müxtəsər vurma düsturları vasitəsilə asanlıqla vuruqlara ayrıla bilər. Ən çox istifadə olunan düsturlar bunlardır:
- Kvadratlar fərqi:
- Cəmin və fərqin kvadratı: və
- Kublar cəmi:
- Kublar fərqi: Məsələn: . Məsələn: .
Kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılması
şəklində olan kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılması üçün köklərdən istifadə olunur. Əgər və bu üçhədlinin kökləridirsə (yəni tənliyinin həlləridirsə), onda üçhədli kimi vuruqlara ayrıla bilər. Köklər diskriminant vasitəsilə tapılır: , . Məsələn: . . , . Deməli, . Əgər olarsa (yəni şəklindədirsə), Viyet teoreminə görə və olduğundan .
Yadda saxla
- Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması üçün həmişə əvvəlcə ümumi vuruğu axtarın.
- Qruplaşdırma üsulu ən azı dörd həddi olan çoxhədlilər üçün faydalıdır.
- Müxtəsər vurma düsturları (, , ) vuruqlara ayırmanın əsasını təşkil edir.
- Kvadrat üçhədli kökləri olduqda kimi vuruqlara ayrılır.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
çoxhədlisini vuruqlara ayırın.
Həlli
- Əvvəlcə ümumi vuruğu tapaq. Hər iki hədd -ə bölünür: .
- Mötərizə daxilindəki ifadə kvadratlar fərqi düsturuna uyğundur: .
- Beləliklə, . Cavab:
Misal 2
kvadrat üçhədlisini vuruqlara ayırın.
Həlli
- tənliyinin köklərini tapaq. .
- Diskriminantı hesablayaq: .
- Kökləri tapaq: . .
- Kvadrat üçhədlini düsturu ilə vuruqlara ayırırıq: .
- İkinci mötərizəni 2-yə vuraraq sadələşdirək: . Cavab:
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
çoxhədlisini vuruqlara ayırın.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
Bütün hədlər -yə bölünür. , , . Deməli, .
ifadəsinin vuruqlara ayrılmış şəkli hansıdır?
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C
Bu, fərqin kvadratı düsturudur: . Burada və . Beləliklə, .
kvadrat üçhədlisini vuruqlara ayırın.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C
Viyet teoreminə görə, köklərin cəmi , hasili olmalıdır. Bu şərtləri ödəyən ədədlər və -dür. Deməli, .
Tipik səhvlər
- Çoxhədlinin vuruqlara ayrılmasına başlamazdan əvvəl ümumi vuruğu mötərizə xaricinə çıxarmağı unutmaq. Bu, işi çətinləşdirə və ya səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər.
- Müxtəsər vurma düsturlarını (xüsusilə kvadratlar fərqi, cəmin/fərqin kvadratı) səhv tətbiq etmək və ya düsturu tanımamaq.
- Kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılmasında kökləri tapdıqdan sonra əmsalını unutmaq ( əvəzinə yazmaq).
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.