Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması

Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması riyaziyyatda əsas bacarıqlardan biridir. Bu, ifadələri sadələşdirmək, tənlikləri həll etmək və rasional ifadələrlə işləmək üçün vacibdir. DİM imtahanlarında bu mövzuya aid tapşırıqlar tez-tez qarşılaşır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Ümumi vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması

Ən sadə üsul, çoxhədlinin bütün hədləri üçün ortaq olan vuruğu tapıb mötərizə xaricinə çıxarmaqdır. Bu vuruq ədəd, dəyişən və ya dəyişənin müəyyən qüvvəti ola bilər. Məsələn: 4ax−8ay=4a(x−2y)4ax - 8ay = 4a(x - 2y). Burada 4a4a ümumi vuruqdur. Başqa bir misal: x3+2x2=x2(x+2)x^3 + 2x^2 = x^2(x + 2). Burada x2x^2 ümumi vuruqdur. Həmişə əvvəlcə ümumi vuruğu axtarın.

Qruplaşdırma üsulu

Bəzən dörd və ya daha çox həddi olan çoxhədliləri vuruqlara ayırmaq üçün qruplaşdırma üsulundan istifadə edilir. Hədləri elə qruplaşdırmaq lazımdır ki, hər qrupdan ümumi vuruq çıxarıldıqdan sonra ortaq bir mötərizəli ifadə alınsın. Məsələn: ax+ay+bx+by=(ax+ay)+(bx+by)=a(x+y)+b(x+y)=(x+y)(a+b)ax + ay + bx + by = (ax + ay) + (bx + by) = a(x + y) + b(x + y) = (x + y)(a + b). Bu üsulda hədlərin yerini dəyişmək və ya müxtəlif cür qruplaşdırmaq lazım gələ bilər.

Müxtəsər vurma düsturlarının tətbiqi

Bəzi çoxhədlilər müxtəsər vurma düsturları vasitəsilə asanlıqla vuruqlara ayrıla bilər. Ən çox istifadə olunan düsturlar bunlardır:

  • Kvadratlar fərqi: a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a - b)(a + b)
  • Cəmin və fərqin kvadratı: a2+2ab+b2=(a+b)2a^2 + 2ab + b^2 = (a + b)^2 və a2−2ab+b2=(a−b)2a^2 - 2ab + b^2 = (a - b)^2
  • Kublar cəmi: a3+b3=(a+b)(a2−ab+b2)a^3 + b^3 = (a + b)(a^2 - ab + b^2)
  • Kublar fərqi: a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + ab + b^2) Məsələn: x2−9=x2−32=(x−3)(x+3)x^2 - 9 = x^2 - 3^2 = (x - 3)(x + 3). Məsələn: y2+6y+9=y2+2⋅3y+32=(y+3)2y^2 + 6y + 9 = y^2 + 2 \cdot 3y + 3^2 = (y + 3)^2.

Kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılması

ax2+bx+cax^2 + bx + c şəklində olan kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılması üçün köklərdən istifadə olunur. Əgər x1x_1 və x2x_2 bu üçhədlinin kökləridirsə (yəni ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0 tənliyinin həlləridirsə), onda üçhədli a(x−x1)(x−x2)a(x - x_1)(x - x_2) kimi vuruqlara ayrıla bilər. Köklər diskriminant vasitəsilə tapılır: D=b2−4acD = b^2 - 4ac, x1,2=−b±D2ax_{1,2} = \frac{-b \pm \sqrt{D}}{2a}. Məsələn: x2−5x+6x^2 - 5x + 6. D=(−5)2−4⋅1⋅6=25−24=1D = (-5)^2 - 4 \cdot 1 \cdot 6 = 25 - 24 = 1. x1=5−12=2x_1 = \frac{5 - 1}{2} = 2, x2=5+12=3x_2 = \frac{5 + 1}{2} = 3. Deməli, x2−5x+6=(x−2)(x−3)x^2 - 5x + 6 = (x - 2)(x - 3). Əgər a=1a=1 olarsa (yəni x2+px+qx^2+px+q şəklindədirsə), Viyet teoreminə görə x1+x2=−px_1+x_2=-p və x1x2=qx_1x_2=q olduğundan x2+px+q=(x−x1)(x−x2)x^2+px+q = (x-x_1)(x-x_2).

Yadda saxla

  1. Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması üçün həmişə əvvəlcə ümumi vuruğu axtarın.
  2. Qruplaşdırma üsulu ən azı dörd həddi olan çoxhədlilər üçün faydalıdır.
  3. Müxtəsər vurma düsturları (a2−b2a^2-b^2, (a±b)2(a\pm b)^2, a3±b3a^3\pm b^3) vuruqlara ayırmanın əsasını təşkil edir.
  4. Kvadrat üçhədli ax2+bx+cax^2+bx+c kökləri x1,x2x_1, x_2 olduqda a(x−x1)(x−x2)a(x-x_1)(x-x_2) kimi vuruqlara ayrılır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    3x3−12xy23x^3 - 12xy^2 çoxhədlisini vuruqlara ayırın.

    Həlli

    1. Əvvəlcə ümumi vuruğu tapaq. Hər iki hədd 3x3x-ə bölünür: 3x(x2−4y2)3x(x^2 - 4y^2).
    2. Mötərizə daxilindəki ifadə kvadratlar fərqi düsturuna uyğundur: x2−(2y)2=(x−2y)(x+2y)x^2 - (2y)^2 = (x - 2y)(x + 2y).
    3. Beləliklə, 3x3−12xy2=3x(x−2y)(x+2y)3x^3 - 12xy^2 = 3x(x - 2y)(x + 2y). Cavab: 3x(x−2y)(x+2y)3x(x - 2y)(x + 2y)
  2. Misal 2

    2x2+7x+32x^2 + 7x + 3 kvadrat üçhədlisini vuruqlara ayırın.

    Həlli

    1. 2x2+7x+3=02x^2 + 7x + 3 = 0 tənliyinin köklərini tapaq. a=2,b=7,c=3a=2, b=7, c=3.
    2. Diskriminantı hesablayaq: D=b2−4ac=72−4⋅2⋅3=49−24=25D = b^2 - 4ac = 7^2 - 4 \cdot 2 \cdot 3 = 49 - 24 = 25.
    3. Kökləri tapaq: x1=−7−252⋅2=−7−54=−124=−3x_1 = \frac{-7 - \sqrt{25}}{2 \cdot 2} = \frac{-7 - 5}{4} = \frac{-12}{4} = -3. x2=−7+252⋅2=−7+54=−24=−12x_2 = \frac{-7 + \sqrt{25}}{2 \cdot 2} = \frac{-7 + 5}{4} = \frac{-2}{4} = -\frac{1}{2}.
    4. Kvadrat üçhədlini a(x−x1)(x−x2)a(x - x_1)(x - x_2) düsturu ilə vuruqlara ayırırıq: 2(x−(−3))(x−(−12))=2(x+3)(x+12)2(x - (-3))(x - (-\frac{1}{2})) = 2(x + 3)(x + \frac{1}{2}).
    5. İkinci mötərizəni 2-yə vuraraq sadələşdirək: (x+3)(2x+1)(x + 3)(2x + 1). Cavab: (x+3)(2x+1)(x + 3)(2x + 1)

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. 5a2b−10ab2+15ab5a^2b - 10ab^2 + 15ab çoxhədlisini vuruqlara ayırın.

    1. 5ab(a−2b+3)5ab(a - 2b + 3)
    2. 5ab(a−2b)5ab(a - 2b)
    3. 5ab(a+2b+3)5ab(a + 2b + 3)
    4. 5(a2b−2ab2+3ab)5(a^2b - 2ab^2 + 3ab)
    5. ab(5a−10b+15)ab(5a - 10b + 15)
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 5ab(a−2b+3)5ab(a - 2b + 3)

    Bütün hədlər 5ab5ab-yə bölünür. 5a2b÷5ab=a5a^2b \div 5ab = a, −10ab2÷5ab=−2b-10ab^2 \div 5ab = -2b, 15ab÷5ab=315ab \div 5ab = 3. Deməli, 5ab(a−2b+3)5ab(a - 2b + 3).

  2. x2−10x+25x^2 - 10x + 25 ifadəsinin vuruqlara ayrılmış şəkli hansıdır?

    1. (x−5)(x+5)(x - 5)(x + 5)
    2. (x+5)2(x + 5)^2
    3. (x−5)2(x - 5)^2
    4. (x−10)2(x - 10)^2
    5. (x−25)(x−1)(x - 25)(x - 1)
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C (x−5)2(x - 5)^2

    Bu, fərqin kvadratı düsturudur: a2−2ab+b2=(a−b)2a^2 - 2ab + b^2 = (a - b)^2. Burada a=xa=x və b=5b=5. Beləliklə, x2−2⋅x⋅5+52=(x−5)2x^2 - 2 \cdot x \cdot 5 + 5^2 = (x - 5)^2.

  3. x2+x−12x^2 + x - 12 kvadrat üçhədlisini vuruqlara ayırın.

    1. (x+3)(x+4)(x + 3)(x + 4)
    2. (x−3)(x−4)(x - 3)(x - 4)
    3. (x−3)(x+4)(x - 3)(x + 4)
    4. (x+3)(x−4)(x + 3)(x - 4)
    5. (x−6)(x+2)(x - 6)(x + 2)
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C (x−3)(x+4)(x - 3)(x + 4)

    Viyet teoreminə görə, köklərin cəmi −1-1, hasili −12-12 olmalıdır. Bu şərtləri ödəyən ədədlər x1=3x_1=3 və x2=−4x_2=-4-dür. Deməli, x2+x−12=(x−3)(x−(−4))=(x−3)(x+4)x^2 + x - 12 = (x - 3)(x - (-4)) = (x - 3)(x + 4).

Tipik səhvlər

  • Çoxhədlinin vuruqlara ayrılmasına başlamazdan əvvəl ümumi vuruğu mötərizə xaricinə çıxarmağı unutmaq. Bu, işi çətinləşdirə və ya səhv nəticəyə gətirib çıxara bilər.
  • Müxtəsər vurma düsturlarını (xüsusilə kvadratlar fərqi, cəmin/fərqin kvadratı) səhv tətbiq etmək və ya düsturu tanımamaq.
  • Kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılmasında kökləri tapdıqdan sonra aa əmsalını unutmaq (a(x−x1)(x−x2)a(x - x_1)(x - x_2) əvəzinə (x−x1)(x−x2)(x - x_1)(x - x_2) yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.