Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Çoxhədli və onun standart şəkli

Cəbrin əsas anlayışlarından biri olan çoxhədli, birhədlilərin cəmindən ibarət riyazi ifadədir. Çoxhədliləri başa düşmək və onları standart şəkildə yazmaq, cəbri tənlikləri həll etmək və funksiyaları təhlil etmək üçün vacibdir. Bu mövzu DİM imtahanlarında tez-tez qarşılaşılır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Çoxhədlinin standart şəkli

Hər bir həddi standart şəkildə olan və oxşar hədləri islah edilmiş çoxhədliyə standart şəkilli çoxhədli deyilir. Çoxhədlini standart şəklə gətirmək üçün aşağıdakı addımlar atılır:

  1. Çoxhədlinin hər bir həddini standart şəklə gətirin. Yəni, hər bir birhədlidə yalnız bir əmsal olsun və eyni dəyişənlərin qüvvətləri birləşdirilsin. Məsələn, 2x⋅3y⋅x22x \cdot 3y \cdot x^2 yerinə 6x3y6x^3y yazın.
  2. Oxşar hədləri (dəyişən hissələri eyni olan hədlər) islah edin. Yəni, onların əmsallarını toplayıb və ya çıxıb, dəyişən hissəni olduğu kimi saxlayın. Məsələn, 5x2y−2x2y=3x2y5x^2y - 2x^2y = 3x^2y.
  3. Hədləri adətən dəyişənlərin qüvvətlərinin azalma sırası ilə düzün. Məsələn, 4x3−2x2+7x−14x^3 - 2x^2 + 7x - 1.

Misal: 2x2y+3xy2−5x2y+4xy2+72x^2y + 3xy^2 - 5x^2y + 4xy^2 + 7.

  • Oxşar hədləri müəyyən edək: (2x2y2x^2y və −5x2y-5x^2y), (3xy23xy^2 və 4xy24xy^2).
  • Oxşar hədləri islah edək: (2−5)x2y+(3+4)xy2+7=−3x2y+7xy2+7(2-5)x^2y + (3+4)xy^2 + 7 = -3x^2y + 7xy^2 + 7. Bu, çoxhədlinin standart şəklidir.

Çoxhədlinin dərəcəsi

Standart şəkilli çoxhədlinin hər bir həddinin dərəcələri müəyyən edilir. Həddin dərəcəsi onun tərkibindəki dəyişənlərin qüvvət üstlərinin cəmidir. Məsələn, 3x2y33x^2y^3 həddinin dərəcəsi 2+3=52+3=5-dir. Sərbəst həddin dərəcəsi 00 qəbul edilir. Çoxhədlinin dərəcəsi isə onun standart şəkildəki hədlərindən dərəcəsi ən böyük olanın dərəcəsinə bərabərdir.

Misal: −3x2y+7xy2+7-3x^2y + 7xy^2 + 7.

  • −3x2y-3x^2y həddinin dərəcəsi 2+1=32+1=3.
  • 7xy27xy^2 həddinin dərəcəsi 1+2=31+2=3.
  • 77 həddinin dərəcəsi 00. Bu çoxhədlinin dərəcəsi 33-dür.

Yadda saxla

  1. Çoxhədli birhədlilərin cəmi və ya fərqidir.
  2. Standart şəkilli çoxhədli oxşar hədləri islah edilmiş və hər həddi standart şəkildə olan çoxhədlidir.
  3. Oxşar hədlərin dəyişən hissələri eyni olur.
  4. Çoxhədlinin dərəcəsi, standart şəkildəki hədlərindən ən yüksək dərəcəli həddin dərəcəsidir.
  5. Sərbəst həddin dərəcəsi 00-dır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    5x⋅2xy−3y2⋅4x+7x2y−105x \cdot 2xy - 3y^2 \cdot 4x + 7x^2y - 10 çoxhədlisini standart şəklə gətirin və dərəcəsini tapın.

    Həlli

    1. Hər bir həddi standart şəklə gətirək:
      • 5x⋅2xy=10x2y5x \cdot 2xy = 10x^2y
      • −3y2⋅4x=−12xy2-3y^2 \cdot 4x = -12xy^2 İfadə indi belədir: 10x2y−12xy2+7x2y−1010x^2y - 12xy^2 + 7x^2y - 10.
    2. Oxşar hədləri islah edək:
      • 10x2y+7x2y=17x2y10x^2y + 7x^2y = 17x^2y İfadənin standart şəkli: 17x2y−12xy2−1017x^2y - 12xy^2 - 10.
    3. Dərəcələri müəyyən edək:
      • 17x2y17x^2y həddinin dərəcəsi 2+1=32+1=3.
      • −12xy2-12xy^2 həddinin dərəcəsi 1+2=31+2=3.
      • −10-10 həddinin dərəcəsi 00. Ən yüksək dərəcə 33-dür.

    Cavab: 17x2y−12xy2−1017x^2y - 12xy^2 - 10; dərəcəsi 33.

  2. Misal 2

    (4a2b−2ab2+5)−(a2b−3ab2−2)(4a^2b - 2ab^2 + 5) - (a^2b - 3ab^2 - 2) ifadəsini sadələşdirin və alınan çoxhədlinin dərəcəsini tapın.

    Həlli

    1. Mötərizələri açaq: 4a2b−2ab2+5−a2b+3ab2+24a^2b - 2ab^2 + 5 - a^2b + 3ab^2 + 2
    2. Oxşar hədləri qruplaşdıraq və islah edək:
      • (4a2b−a2b)+(−2ab2+3ab2)+(5+2)(4a^2b - a^2b) + (-2ab^2 + 3ab^2) + (5 + 2)
      • 3a2b+ab2+73a^2b + ab^2 + 7
    3. Alınan standart şəkilli çoxhədlinin dərəcələrini müəyyən edək:
      • 3a2b3a^2b həddinin dərəcəsi 2+1=32+1=3.
      • ab2ab^2 həddinin dərəcəsi 1+2=31+2=3.
      • 77 həddinin dərəcəsi 00. Ən yüksək dərəcə 33-dür.

    Cavab: 3a2b+ab2+73a^2b + ab^2 + 7; dərəcəsi 33.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Aşağıdakı çoxhədlilərdən hansı standart şəkildədir?

    1. 5x2y−3xy2+2x2y5x^2y - 3xy^2 + 2x^2y
    2. 7a3+2a2b−4ab2+6b37a^3 + 2a^2b - 4ab^2 + 6b^3
    3. 4x⋅2y+3xy−14x \cdot 2y + 3xy - 1
    4. x2+y2+2xy−3x2x^2 + y^2 + 2xy - 3x^2
    5. 2a2b3−5ab4+3ab2⋅b2a^2b^3 - 5ab^4 + 3ab^2 \cdot b
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 7a3+2a2b−4ab2+6b37a^3 + 2a^2b - 4ab^2 + 6b^3

    A variantında 5x2y5x^2y və 2x2y2x^2y oxşar hədlərdir, islah edilməyib. C variantında 4x⋅2y4x \cdot 2y həddi standart şəkildə deyil (8xy8xy olmalıdır). D variantında x2x^2 və −3x2-3x^2 oxşar hədlərdir. E variantında 3ab2⋅b3ab^2 \cdot b həddi standart şəkildə deyil (3ab33ab^3 olmalıdır). B variantında bütün hədlər standart şəkildədir və oxşar hədlər yoxdur.

  2. 2x3y2−5x4+7xy3−92x^3y^2 - 5x^4 + 7xy^3 - 9 çoxhədlisinin dərəcəsini tapın.

    1. 2
    2. 3
    3. 4
    4. 5
    5. 6
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D 5

    Hədlərin dərəcələri: 2x3y2→3+2=52x^3y^2 \to 3+2=5; −5x4→4-5x^4 \to 4; 7xy3→1+3=47xy^3 \to 1+3=4; −9→0-9 \to 0. Ən böyük dərəcə 55-dir.

  3. (3a2−2ab+b2)−(a2−4ab+2b2)(3a^2 - 2ab + b^2) - (a^2 - 4ab + 2b^2) ifadəsini standart şəkilli çoxhədli kimi yazın.

    1. 2a2−6ab+3b22a^2 - 6ab + 3b^2
    2. 2a2+2ab−b22a^2 + 2ab - b^2
    3. 4a2−6ab+3b24a^2 - 6ab + 3b^2
    4. 2a2−2ab−b22a^2 - 2ab - b^2
    5. 2a2+2ab+3b22a^2 + 2ab + 3b^2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 2a2+2ab−b22a^2 + 2ab - b^2

    Mötərizələri açırıq: 3a2−2ab+b2−a2+4ab−2b23a^2 - 2ab + b^2 - a^2 + 4ab - 2b^2. Oxşar hədləri islah edirik: (3a2−a2)+(−2ab+4ab)+(b2−2b2)=2a2+2ab−b2(3a^2 - a^2) + (-2ab + 4ab) + (b^2 - 2b^2) = 2a^2 + 2ab - b^2.

Tipik səhvlər

  • Oxşar hədləri islah etmədən çoxhədlini standart şəkildə hesab etmək.
  • Çoxhədlinin dərəcəsini taparkən hər bir həddin dərəcəsini düzgün hesablamamaq (xüsusilə bir neçə dəyişən olduqda).
  • Mötərizələri açarkən işarələri səhv dəyişmək (xüsusilə mötərizə qarşısında mənfi işarə olduqda).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.