Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Birhədlilərin və çoxhədlilərin üzərində əməllər

Bu dərsdə siz birhədlilər və çoxhədlilər üzərində əsas cəbri əməlləri – vurma, qüvvətə yüksəltmə, toplama və çıxmanı öyrənəcəksiniz. Bu biliklər DİM imtahanlarında tez-tez qarşılaşılan rasional ifadələri sadələşdirmək üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Birhədlilərin vurulması və qüvvətə yüksəldilməsi

İki birhədlinin hasilini tapmaq üçün onların əmsalları vurulur və dəyişənləri uyğun qüvvət üstləri toplanaraq vurulur. Məsələn, (2x2y)⋅(3xy3)=(2⋅3)⋅(x2⋅x)⋅(y⋅y3)=6x2+1y1+3=6x3y4(2x^2y) \cdot (3xy^3) = (2 \cdot 3) \cdot (x^2 \cdot x) \cdot (y \cdot y^3) = 6x^{2+1}y^{1+3} = 6x^3y^4.

Birhədlini qüvvətə yüksəltmək üçün onun hər bir vuruğu həmin qüvvətə yüksəldilir. Məsələn, (2x3y2)3=23⋅(x3)3⋅(y2)3=8x3⋅3y2⋅3=8x9y6(2x^3y^2)^3 = 2^3 \cdot (x^3)^3 \cdot (y^2)^3 = 8x^{3 \cdot 3}y^{2 \cdot 3} = 8x^9y^6.

Birhədlinin çoxhədliyə vurulması

Birhədlini çoxhədliyə vurmaq üçün birhədli çoxhədlinin hər bir həddinə vurulur və alınan hasillər toplanır. Bu, paylama xassəsinin tətbiqidir. Məsələn, 2x(3x2−5y)=(2x⋅3x2)−(2x⋅5y)=6x3−10xy2x(3x^2 - 5y) = (2x \cdot 3x^2) - (2x \cdot 5y) = 6x^3 - 10xy.

Nəticəni standart şəkildə yazmaq üçün oxşar hədlər islah edilir.

Çoxhədlilərin toplanması və çıxılması

Çoxhədliləri toplamaq üçün mötərizələri açmaq və oxşar hədləri islah etmək lazımdır. Məsələn, (3x2+2x−1)+(x2−4x+5)=3x2+x2+2x−4x−1+5=4x2−2x+4(3x^2 + 2x - 1) + (x^2 - 4x + 5) = 3x^2 + x^2 + 2x - 4x - 1 + 5 = 4x^2 - 2x + 4.

Çoxhədliləri çıxmaq üçün ikinci çoxhədlinin hər bir həddinin işarəsini əksinə dəyişib toplamaq lazımdır. Məsələn, (5x2−3x+2)−(2x2+x−4)=5x2−3x+2−2x2−x+4=3x2−4x+6(5x^2 - 3x + 2) - (2x^2 + x - 4) = 5x^2 - 3x + 2 - 2x^2 - x + 4 = 3x^2 - 4x + 6.

Çoxhədlilərin vurulması

Çoxhədlini çoxhədliyə vurmaq üçün birinci çoxhədlinin hər bir həddini ikinci çoxhədlinin hər bir həddinə vurmaq və alınan hasilləri toplamaq lazımdır. Məsələn, (x+2)(x−3)=x⋅x+x⋅(−3)+2⋅x+2⋅(−3)=x2−3x+2x−6=x2−x−6(x+2)(x-3) = x \cdot x + x \cdot (-3) + 2 \cdot x + 2 \cdot (-3) = x^2 - 3x + 2x - 6 = x^2 - x - 6.

Vurma əməlindən sonra oxşar hədləri islah etməklə nəticə standart şəkildə yazılır.

Yadda saxla

  1. Birhədliləri vurarkən əmsallar vurulur, eyni əsaslı qüvvətlərin üstləri toplanır: axm⋅bxn=(ab)xm+nax^m \cdot bx^n = (ab)x^{m+n}.
  2. Birhədlini qüvvətə yüksəldərkən hər vuruq həmin qüvvətə yüksəldilir: (axm)k=akxmk(ax^m)^k = a^k x^{mk}.
  3. Birhədlinin çoxhədliyə hasili paylama xassəsinə əsaslanır: A(B+C)=AB+ACA(B+C) = AB+AC.
  4. Çoxhədliləri toplamaq/çıxmaq üçün mötərizələr açılır və oxşar hədlər islah edilir.
  5. Çoxhədliləri vurarkən birinci çoxhədlinin hər həddi ikincinin hər həddinə vurulur.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: (3a2b)(−2ab3)2(3a^2b)(-2ab^3)^2.

    Həlli

    Əvvəlcə (−2ab3)2(-2ab^3)^2 ifadəsini sadələşdirək: (−2ab3)2=(−2)2⋅a2⋅(b3)2=4a2b3⋅2=4a2b6(-2ab^3)^2 = (-2)^2 \cdot a^2 \cdot (b^3)^2 = 4a^2b^{3 \cdot 2} = 4a^2b^6. İndi orijinal ifadəni vuraq: (3a2b)(4a2b6)=(3⋅4)⋅(a2⋅a2)⋅(b⋅b6)=12a2+2b1+6=12a4b7(3a^2b)(4a^2b^6) = (3 \cdot 4) \cdot (a^2 \cdot a^2) \cdot (b \cdot b^6) = 12a^{2+2}b^{1+6} = 12a^4b^7. Cavab: 12a4b712a^4b^7.

  2. Misal 2

    İfadəni sadələşdirin: (x−1)(x2+x+1)−(x+2)2(x-1)(x^2+x+1) - (x+2)^2.

    Həlli

    Əvvəlcə (x−1)(x2+x+1)(x-1)(x^2+x+1) hasilini tapaq. Bu, müxtəsər vurma düsturudur: a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3-b^3=(a-b)(a^2+ab+b^2). Deməli, (x−1)(x2+x+1)=x3−13=x3−1(x-1)(x^2+x+1) = x^3 - 1^3 = x^3 - 1. İndi (x+2)2(x+2)^2 ifadəsini sadələşdirək. Bu, (a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)^2=a^2+2ab+b^2 düsturudur. (x+2)2=x2+2⋅x⋅2+22=x2+4x+4(x+2)^2 = x^2 + 2 \cdot x \cdot 2 + 2^2 = x^2 + 4x + 4. İndi ifadələri çıxaq: (x3−1)−(x2+4x+4)=x3−1−x2−4x−4=x3−x2−4x−5(x^3 - 1) - (x^2 + 4x + 4) = x^3 - 1 - x^2 - 4x - 4 = x^3 - x^2 - 4x - 5. Cavab: x3−x2−4x−5x^3 - x^2 - 4x - 5.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. A=−3x2yA = -3x^2y və B=5xy3B = 5xy^3 birhədlilərinin hasilini tapın.

    1. −15x3y4-15x^3y^4
    2. 15x3y415x^3y^4
    3. −15x2y3-15x^2y^3
    4. 15x2y315x^2y^3
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A −15x3y4-15x^3y^4

    A⋅B=(−3x2y)⋅(5xy3)=(−3⋅5)⋅(x2⋅x)⋅(y⋅y3)=−15x2+1y1+3=−15x3y4A \cdot B = (-3x^2y) \cdot (5xy^3) = (-3 \cdot 5) \cdot (x^2 \cdot x) \cdot (y \cdot y^3) = -15x^{2+1}y^{1+3} = -15x^3y^4.

  2. İfadəni sadələşdirin: 2a(a2−3b)−3b(2a−b)2a(a^2 - 3b) - 3b(2a - b).

    1. 2a3−12ab+3b22a^3 - 12ab + 3b^2
    2. 2a3−6ab−3b22a^3 - 6ab - 3b^2
    3. 2a3−6ab+3b22a^3 - 6ab + 3b^2
    4. 2a3−12ab−3b22a^3 - 12ab - 3b^2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 2a3−12ab+3b22a^3 - 12ab + 3b^2

    2a(a2−3b)=2a3−6ab2a(a^2 - 3b) = 2a^3 - 6ab. 3b(2a−b)=6ab−3b23b(2a - b) = 6ab - 3b^2. (2a3−6ab)−(6ab−3b2)=2a3−6ab−6ab+3b2=2a3−12ab+3b2(2a^3 - 6ab) - (6ab - 3b^2) = 2a^3 - 6ab - 6ab + 3b^2 = 2a^3 - 12ab + 3b^2.

  3. (x2−2x+1)(x+1)(x^2 - 2x + 1)(x + 1) hasilini tapın.

    1. x3−x2−x+1x^3 - x^2 - x + 1
    2. x3−x2+x+1x^3 - x^2 + x + 1
    3. x3−x2−x−1x^3 - x^2 - x - 1
    4. x3−3x+1x^3 - 3x + 1
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A x3−x2−x+1x^3 - x^2 - x + 1

    (x2−2x+1)(x+1)=x2(x+1)−2x(x+1)+1(x+1)=x3+x2−2x2−2x+x+1=x3−x2−x+1(x^2 - 2x + 1)(x + 1) = x^2(x+1) - 2x(x+1) + 1(x+1) = x^3 + x^2 - 2x^2 - 2x + x + 1 = x^3 - x^2 - x + 1.

Tipik səhvlər

  • Birhədlini qüvvətə yüksəldərkən əmsalı qüvvətə yüksəltməyi unutmaq. Məsələn, (2x2)3(2x^2)^3-ü 2x62x^6 kimi yazmaq.
  • Çoxhədliləri çıxarkən mötərizədən sonrakı bütün hədlərin işarəsini əksinə dəyişməyi unutmaq. Yalnız birinci həddin işarəsini dəyişmək.
  • Çoxhədlini çoxhədliyə vurarkən bütün hədləri bir-birinə vurmaq əvəzinə, yalnız ilk və son hədləri vurmaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.