Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Kvadrat üçhədlinin ən böyük və ya ən kiçik qiymətinin tapılması

Kvadrat üçhədli ax2+bx+cax^2+bx+c şəklində olan çoxhədlidir. Onun qrafiki parabola adlanan əyridir. Bu dərsimizdə parabolanın təpə nöqtəsini taparaq kvadrat üçhədlinin ala biləcəyi ən böyük və ya ən kiçik qiyməti necə müəyyən etməyi öyrənəcəyik. Bu biliklər DİM imtahanlarında tez-tez qarşınıza çıxan məsələləri həll etmək üçün vacibdir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Kvadrat üçhədli və onun qrafiki

y=ax2+bx+cy=ax^2+bx+c (a≠0a \neq 0) şəklində ifadəyə kvadrat üçhədli deyilir. Bu funksiyanın qrafiki paraboladır. Parabolanın qolları aa əmsalının işarəsindən asılıdır:

  • Əgər a>0a>0 olarsa, parabolanın qolları yuxarıya doğru yönəlir. Bu halda funksiya ən kiçik qiymətə malik olur.
  • Əgər a<0a<0 olarsa, parabolanın qolları aşağıya doğru yönəlir. Bu halda funksiya ən böyük qiymətə malik olur. Parabolanın ən yuxarı və ya ən aşağı nöqtəsinə onun təpə nöqtəsi deyilir. Kvadrat üçhədlinin ən böyük və ya ən kiçik qiyməti məhz bu təpə nöqtəsinin ordinatıdır.

Təpə nöqtəsinin koordinatları və tam kvadrat ayırma üsulu

Kvadrat üçhədlinin ən böyük və ya ən kiçik qiymətini tapmaq üçün iki əsas üsul var:

  1. Tam kvadrat ayırma üsulu: Bu üsul üçhədlini a(x−x0)2+y0a(x-x_0)^2+y_0 şəklində yazmağa əsaslanır. Məsələn, ax2+bx+c=a(x2+bax+ca)=a(x2+2⋅b2ax+(b2a)2−(b2a)2+ca)=a((x+b2a)2−b24a2+ca)=a(x+b2a)2+4ac−b24aax^2+bx+c = a(x^2+\frac{b}{a}x+\frac{c}{a}) = a(x^2+2\cdot\frac{b}{2a}x+(\frac{b}{2a})^2 - (\frac{b}{2a})^2 + \frac{c}{a}) = a((x+\frac{b}{2a})^2 - \frac{b^2}{4a^2} + \frac{c}{a}) = a(x+\frac{b}{2a})^2 + \frac{4ac-b^2}{4a}. Bu çevrilmədən sonra y=a(x+b2a)2+4ac−b24ay = a(x+\frac{b}{2a})^2 + \frac{4ac-b^2}{4a} ifadəsini alırıq. (x+b2a)2≥0(x+\frac{b}{2a})^2 \ge 0 olduğundan, a>0a>0 halında ifadənin ən kiçik qiyməti (x+b2a)2=0(x+\frac{b}{2a})^2=0 olduqda, yəni x=−b2ax = -\frac{b}{2a} olduqda əldə edilir. Bu halda ən kiçik qiymət ymin=4ac−b24ay_{min} = \frac{4ac-b^2}{4a} olur. a<0a<0 halında isə ifadənin ən böyük qiyməti (x+b2a)2=0(x+\frac{b}{2a})^2=0 olduqda, yəni x=−b2ax = -\frac{b}{2a} olduqda əldə edilir. Bu halda ən böyük qiymət ymax=4ac−b24ay_{max} = \frac{4ac-b^2}{4a} olur. Göründüyü kimi, x0=−b2ax_0 = -\frac{b}{2a} və y0=4ac−b24ay_0 = \frac{4ac-b^2}{4a} (və ya y0=f(x0)y_0 = f(x_0)) parabolanın təpə nöqtəsinin koordinatlarıdır.

Təpə nöqtəsi düsturlarından istifadə

Kvadrat üçhədlinin ən böyük və ya ən kiçik qiymətini tapmaq üçün birbaşa təpə nöqtəsinin koordinatları düsturlarından istifadə etmək daha praktikdir: Parabolanın təpə nöqtəsinin absisi: x0=−b2ax_0 = -\frac{b}{2a} Parabolanın təpə nöqtəsinin ordinatı (ən böyük/ən kiçik qiymət): y0=f(x0)y_0 = f(x_0) və ya y0=4ac−b24ay_0 = \frac{4ac-b^2}{4a} Bu düsturları bilmək imtahanlarda vaxta qənaət etməyə kömək edir. Unutmayın ki, a>0a>0 olduqda y0y_0 ən kiçik qiymət, a<0a<0 olduqda isə y0y_0 ən böyük qiymət olacaq.

Yadda saxla

  1. Kvadrat üçhədli ax2+bx+cax^2+bx+c (a≠0a \neq 0) şəklindədir.
  2. Qrafiki paraboladır. a>0a>0 qollar yuxarı, a<0a<0 qollar aşağı.
  3. Təpə nöqtəsinin absisi x0=−b2ax_0 = -\frac{b}{2a} düsturu ilə tapılır.
  4. Ən böyük/ən kiçik qiymət təpə nöqtəsinin ordinatıdır: y0=f(x0)y_0 = f(x_0) və ya y0=4ac−b24ay_0 = \frac{4ac-b^2}{4a}.
  5. a>0a>0 olduqda y0y_0 ən kiçik qiymət, a<0a<0 olduqda y0y_0 ən böyük qiymətdir.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    y=x2−6x+5y = x^2 - 6x + 5 funksiyasının ən kiçik qiymətini tapın.

    Həlli

    Burada a=1a=1, b=−6b=-6, c=5c=5. a=1>0a=1>0 olduğundan funksiya ən kiçik qiymətə malikdir. Üsul 1: Tam kvadrat ayırma y=x2−6x+9−9+5=(x−3)2−4y = x^2 - 6x + 9 - 9 + 5 = (x-3)^2 - 4. (x−3)2≥0(x-3)^2 \ge 0 olduğundan, ən kiçik qiymət (x−3)2=0(x-3)^2 = 0 olduqda, yəni x=3x=3 olduqda əldə edilir. ymin=0−4=−4y_{min} = 0 - 4 = -4. Üsul 2: Düsturla Təpə nöqtəsinin absisi: x0=−b2a=−−62⋅1=62=3x_0 = -\frac{b}{2a} = -\frac{-6}{2\cdot1} = \frac{6}{2} = 3. Ən kiçik qiymət y0=f(x0)=f(3)=32−6(3)+5=9−18+5=−4y_0 = f(x_0) = f(3) = 3^2 - 6(3) + 5 = 9 - 18 + 5 = -4. Cavab: Funksiyanın ən kiçik qiyməti −4-4-dür.

  2. Misal 2

    y=−2x2−8x+1y = -2x^2 - 8x + 1 funksiyasının ən böyük qiymətini tapın.

    Həlli

    Burada a=−2a=-2, b=−8b=-8, c=1c=1. a=−2<0a=-2<0 olduğundan funksiya ən böyük qiymətə malikdir. Təpə nöqtəsinin absisi: x0=−b2a=−−82⋅(−2)=−−8−4=−2x_0 = -\frac{b}{2a} = -\frac{-8}{2\cdot(-2)} = -\frac{-8}{-4} = -2. Ən böyük qiymət y0=f(x0)=f(−2)=−2(−2)2−8(−2)+1=−2(4)+16+1=−8+16+1=9y_0 = f(x_0) = f(-2) = -2(-2)^2 - 8(-2) + 1 = -2(4) + 16 + 1 = -8 + 16 + 1 = 9. Cavab: Funksiyanın ən böyük qiyməti 99-dur.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. f(x)=x2−4x+7f(x) = x^2 - 4x + 7 funksiyasının ən kiçik qiymətini tapın.

    1. 1
    2. 2
    3. 3
    4. 4
    5. 7
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 3

    a=1>0a=1>0, ən kiçik qiymət var. x0=−−42⋅1=2x_0 = -\frac{-4}{2\cdot1} = 2. f(2)=22−4(2)+7=4−8+7=3f(2) = 2^2 - 4(2) + 7 = 4 - 8 + 7 = 3.

  2. y=−x2+10x−20y = -x^2 + 10x - 20 funksiyasının ən böyük qiymətini tapın.

    1. -5
    2. 0
    3. 5
    4. 10
    5. 20
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 5

    a=−1<0a=-1<0, ən böyük qiymət var. x0=−102⋅(−1)=5x_0 = -\frac{10}{2\cdot(-1)} = 5. f(5)=−(5)2+10(5)−20=−25+50−20=5f(5) = -(5)^2 + 10(5) - 20 = -25 + 50 - 20 = 5.

  3. y=3x2−6x+ky = 3x^2 - 6x + k funksiyasının ən kiçik qiyməti 5 olarsa, kk-nı tapın.

    1. 2
    2. 4
    3. 6
    4. 8
    5. 10
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: D 8

    a=3>0a=3>0, ən kiçik qiymət var. x0=−−62⋅3=1x_0 = -\frac{-6}{2\cdot3} = 1. f(1)=3(1)2−6(1)+k=3−6+k=−3+kf(1) = 3(1)^2 - 6(1) + k = 3 - 6 + k = -3 + k. Verilənə görə f(1)=5f(1)=5, deməli −3+k=5⇒k=8-3+k=5 \Rightarrow k=8.

Tipik səhvlər

  • aa əmsalının işarəsini nəzərə almadan funksiyanın ən böyük və ya ən kiçik qiymətini səhv təyin etmək. Məsələn, a<0a<0 olduqda ən kiçik qiymətin olduğunu düşünmək.
  • Təpə nöqtəsinin absis düsturunda bb və ya aa əmsallarının işarəsini səhv götürmək (x0=−b/(2a)x_0 = -b/(2a)).
  • Tam kvadrat ayırma zamanı hesablamalarda səhvlərə yol vermək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.