Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Rasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ)

Rasional ifadələr kəsr şəklində yazılan cəbri ifadələrdir. Hər hansı bir kəsrdə məxrəcin sıfıra bərabər olması mümkün deyil, çünki sıfıra bölmə riyaziyyatda təyin olunmamışdır. Buna görə də, rasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətlərini (DMQ) tapmaq çox vacibdir, çünki bu, ifadənin mənalı olduğu qiymətlər çoxluğunu müəyyən edir və DİM imtahanlarında tez-tez qarşılaşılan bir mövzudur.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Rasional ifadə və DMQ anlayışı

Rasional ifadə P(x)Q(x)\frac{P(x)}{Q(x)} şəklində olan cəbri kəsrdir, burada P(x)P(x) və Q(x)Q(x) çoxhədlilərdir və Q(x)Q(x) sıfır çoxhədlisi deyil. Rasional ifadənin mənalı olması üçün onun məxrəci sıfıra bərabər olmamalıdır. Dəyişənin rasional ifadəni mənalı edən bütün qiymətlərinə dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ) deyilir.

DMQ-ni tapma qaydası

Rasional ifadədə dəyişənin mümkün qiymətlərini tapmaq üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirmək lazımdır:

  1. İfadənin məxrəcini sıfıra bərabər edin: Q(x)=0Q(x) = 0.
  2. Yaranan tənliyi həll edin. Bu tənliyin kökləri dəyişənin mümkün olmayan qiymətləridir.
  3. Həqiqi ədədlər çoxluğundan (və ya verilmiş digər çoxluqdan) bu kökləri çıxarın. Qalan qiymətlər çoxluğu DMQ-ni təşkil edir.

DMQ adətən intervallar birləşməsi şəklində yazılır. Məsələn, əgər x≠ax \ne a və x≠bx \ne b olarsa, DMQ (−∞,a)∪(a,b)∪(b,∞)(-\infty, a) \cup (a, b) \cup (b, \infty) kimi göstərilir.

Müxtəlif məxrəcli ifadələrdə DMQ

DMQ-ni taparkən məxrəcin növü vacibdir:

  • Xətti məxrəc: Ən sadə haldır. Məsələn, Aax+b\frac{A}{ax+b} ifadəsində ax+b≠0ax+b \ne 0 şərtini həll edirik. Buradan x≠−bax \ne -\frac{b}{a} alınır.
  • Kvadrat məxrəc: Məsələn, Aax2+bx+c\frac{A}{ax^2+bx+c} ifadəsində ax2+bx+c≠0ax^2+bx+c \ne 0 şərtini həll edirik. Kvadrat tənliyin köklərini tapmaq üçün diskriminantdan və ya Viyet teoremlərindən istifadə olunur.
  • Vuruqlara ayrılmış məxrəc: Əgər məxrəc artıq vuruqlara ayrılmışsa, məsələn, A(x−a)(x−b)\frac{A}{(x-a)(x-b)}, onda hər bir vuruğu sıfıra bərabər etməmək şərtini qoyuruq: x−a≠0  ⟹  x≠ax-a \ne 0 \implies x \ne a və x−b≠0  ⟹  x≠bx-b \ne 0 \implies x \ne b.
  • Həqiqi kökü olmayan vuruqlar: Bəzən məxrəcdə x2+cx^2+c kimi vuruqlar ola bilər ki, burada c>0c>0. Bu halda x2+c=0x^2+c=0 tənliyinin həqiqi kökü yoxdur, yəni bu vuruq heç vaxt sıfır olmur. Belə vuruqlar DMQ-yə təsir etmir.

Yadda saxla

  1. Rasional ifadə P(x)Q(x)\frac{P(x)}{Q(x)} şəklindədir, burada P(x)P(x) və Q(x)Q(x) çoxhədlilərdir.
  2. Dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ) ifadənin mənalı olduğu bütün qiymətlər çoxluğudur.
  3. DMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər etmək olmaz: Q(x)≠0Q(x) \ne 0.
  4. Məxrəci sıfıra çevirən qiymətlər DMQ-dən kənarlaşdırılır.
  5. DMQ-ni intervallar birləşməsi şəklində yazmaq lazımdır, məsələn, (−∞,a)∪(a,∞)(-\infty, a) \cup (a, \infty).

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    3x+5x−7\frac{3x+5}{x-7} ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.

    Həlli

    1. İfadənin məxrəci x−7x-7-dir.
    2. Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: x−7≠0x-7 \ne 0.
    3. Tənliyi həll edirik: x≠7x \ne 7.

    Beləliklə, dəyişən xx 7-dən başqa istənilən həqiqi qiyməti ala bilər. DMQ: (−∞,7)∪(7,∞)(-\infty, 7) \cup (7, \infty).

  2. Misal 2

    x2+1x2−5x+6\frac{x^2+1}{x^2-5x+6} ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.

    Həlli

    1. İfadənin məxrəci x2−5x+6x^2-5x+6-dır.
    2. Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: x2−5x+6≠0x^2-5x+6 \ne 0.
    3. Kvadrat tənliyi həll edirik: x2−5x+6=0x^2-5x+6=0. Bu tənliyi vuruqlara ayıraraq (x−2)(x−3)=0(x-2)(x-3)=0 şəklində yaza bilərik. Buradan x−2=0  ⟹  x=2x-2=0 \implies x=2 və ya x−3=0  ⟹  x=3x-3=0 \implies x=3 alınır.
    4. Deməli, x≠2x \ne 2 və x≠3x \ne 3 olmalıdır.

    DMQ: (−∞,2)∪(2,3)∪(3,∞)(-\infty, 2) \cup (2, 3) \cup (3, \infty).

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. 4x−12x+10\frac{4x-1}{2x+10} ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.

    1. x≠−5x \ne -5
    2. x≠1/4x \ne 1/4
    3. x≠0x \ne 0
    4. x≠5x \ne 5
    5. x≠−10x \ne -10
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A x≠−5x \ne -5

    İfadənin mənalı olması üçün məxrəc sıfırdan fərqli olmalıdır: 2x+10≠0  ⟹  2x≠−10  ⟹  x≠−52x+10 \ne 0 \implies 2x \ne -10 \implies x \ne -5.

  2. x+2x2−16\frac{x+2}{x^2-16} ifadəsində dəyişənin mümkün olmayan qiymətləri hansılardır?

    1. x≠4x \ne 4
    2. x≠−4x \ne -4
    3. x≠±4x \ne \pm 4
    4. x≠−2x \ne -2
    5. x≠0x \ne 0
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C x≠±4x \ne \pm 4

    Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: x2−16≠0x^2-16 \ne 0. Bu fərq kvadratları düsturudur: (x−4)(x+4)≠0(x-4)(x+4) \ne 0. Buradan x−4≠0  ⟹  x≠4x-4 \ne 0 \implies x \ne 4 və x+4≠0  ⟹  x≠−4x+4 \ne 0 \implies x \ne -4. Deməli, x≠±4x \ne \pm 4.

  3. x2+9(x+1)(x−3)(x2+1)\frac{x^2+9}{(x+1)(x-3)(x^2+1)} ifadəsində dəyişənin mümkün olmayan qiymətlərinin cəmini tapın.

    1. 2
    2. -2
    3. 1
    4. 3
    5. 0
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 2

    Məxrəc sıfır olmamalıdır: (x+1)(x−3)(x2+1)≠0(x+1)(x-3)(x^2+1) \ne 0. Hər bir vuruğu ayrı-ayrı nəzərdən keçirək:

    1. x+1≠0  ⟹  x≠−1x+1 \ne 0 \implies x \ne -1
    2. x−3≠0  ⟹  x≠3x-3 \ne 0 \implies x \ne 3
    3. x2+1≠0x^2+1 \ne 0. Bu tənliyin həqiqi kökü yoxdur (x2=−1x^2=-1 mümkün deyil), ona görə bu vuruq heç vaxt sıfır olmur və DMQ-yə təsir etmir. Mümkün olmayan qiymətlər −1-1 və 33-dür. Onların cəmi: (−1)+3=2(-1) + 3 = 2.

Tipik səhvlər

  • Rasional ifadənin DMQ-ni taparkən məxrəci sıfıra bərabər etmək əvəzinə, sürəti sıfıra bərabər etmək.
  • Kvadrat tənliyin köklərini düzgün tapmamaq. Məsələn, x2−25=0x^2-25=0 tənliyinin kökləri kimi yalnız x=5x=5 götürmək və x=−5x=-5-i nəzərə almamaq.
  • Məxrəcdəki x2+kx^2+k (burada k>0k>0) kimi vuruqların həqiqi kökü olmadığını unudub, onları sıfıra bərabər etməyə çalışmaq.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.