Rasional ifadə və DMQ anlayışı
Rasional ifadə şəklində olan cəbri kəsrdir, burada və çoxhədlilərdir və sıfır çoxhədlisi deyil. Rasional ifadənin mənalı olması üçün onun məxrəci sıfıra bərabər olmamalıdır. Dəyişənin rasional ifadəni mənalı edən bütün qiymətlərinə dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ) deyilir.
DMQ-ni tapma qaydası
Rasional ifadədə dəyişənin mümkün qiymətlərini tapmaq üçün aşağıdakı addımları yerinə yetirmək lazımdır:
- İfadənin məxrəcini sıfıra bərabər edin: .
- Yaranan tənliyi həll edin. Bu tənliyin kökləri dəyişənin mümkün olmayan qiymətləridir.
- Həqiqi ədədlər çoxluğundan (və ya verilmiş digər çoxluqdan) bu kökləri çıxarın. Qalan qiymətlər çoxluğu DMQ-ni təşkil edir.
DMQ adətən intervallar birləşməsi şəklində yazılır. Məsələn, əgər və olarsa, DMQ kimi göstərilir.
Müxtəlif məxrəcli ifadələrdə DMQ
DMQ-ni taparkən məxrəcin növü vacibdir:
- Xətti məxrəc: Ən sadə haldır. Məsələn, ifadəsində şərtini həll edirik. Buradan alınır.
- Kvadrat məxrəc: Məsələn, ifadəsində şərtini həll edirik. Kvadrat tənliyin köklərini tapmaq üçün diskriminantdan və ya Viyet teoremlərindən istifadə olunur.
- Vuruqlara ayrılmış məxrəc: Əgər məxrəc artıq vuruqlara ayrılmışsa, məsələn, , onda hər bir vuruğu sıfıra bərabər etməmək şərtini qoyuruq: və .
- Həqiqi kökü olmayan vuruqlar: Bəzən məxrəcdə kimi vuruqlar ola bilər ki, burada . Bu halda tənliyinin həqiqi kökü yoxdur, yəni bu vuruq heç vaxt sıfır olmur. Belə vuruqlar DMQ-yə təsir etmir.
Yadda saxla
- Rasional ifadə şəklindədir, burada və çoxhədlilərdir.
- Dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ) ifadənin mənalı olduğu bütün qiymətlər çoxluğudur.
- DMQ-ni tapmaq üçün məxrəci sıfıra bərabər etmək olmaz: .
- Məxrəci sıfıra çevirən qiymətlər DMQ-dən kənarlaşdırılır.
- DMQ-ni intervallar birləşməsi şəklində yazmaq lazımdır, məsələn, .
Həll olunmuş misallar
Misal 1
ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.
Həlli
- İfadənin məxrəci -dir.
- Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: .
- Tənliyi həll edirik: .
Beləliklə, dəyişən 7-dən başqa istənilən həqiqi qiyməti ala bilər. DMQ: .
Misal 2
ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.
Həlli
- İfadənin məxrəci -dır.
- Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: .
- Kvadrat tənliyi həll edirik: . Bu tənliyi vuruqlara ayıraraq şəklində yaza bilərik. Buradan və ya alınır.
- Deməli, və olmalıdır.
DMQ: .
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
ifadəsində dəyişənin mümkün qiymətlərini tapın.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
İfadənin mənalı olması üçün məxrəc sıfırdan fərqli olmalıdır: .
ifadəsində dəyişənin mümkün olmayan qiymətləri hansılardır?
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C
Məxrəci sıfıra bərabər etməməliyik: . Bu fərq kvadratları düsturudur: . Buradan və . Deməli, .
ifadəsində dəyişənin mümkün olmayan qiymətlərinin cəmini tapın.
- 2
- -2
- 1
- 3
- 0
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A 2
Məxrəc sıfır olmamalıdır: . Hər bir vuruğu ayrı-ayrı nəzərdən keçirək:
- . Bu tənliyin həqiqi kökü yoxdur ( mümkün deyil), ona görə bu vuruq heç vaxt sıfır olmur və DMQ-yə təsir etmir. Mümkün olmayan qiymətlər və -dür. Onların cəmi: .
Tipik səhvlər
- Rasional ifadənin DMQ-ni taparkən məxrəci sıfıra bərabər etmək əvəzinə, sürəti sıfıra bərabər etmək.
- Kvadrat tənliyin köklərini düzgün tapmamaq. Məsələn, tənliyinin kökləri kimi yalnız götürmək və -i nəzərə almamaq.
- Məxrəcdəki (burada ) kimi vuruqların həqiqi kökü olmadığını unudub, onları sıfıra bərabər etməyə çalışmaq.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.