Eynilik çevrilmələri nədir?
İki ifadənin dəyişənlərin mümkün bütün qiymətlərində bir-birinə bərabər olması eynilik adlanır. Rasional ifadələrin eynilik çevrilmələri o deməkdir ki, biz ifadənin formasını dəyişirik, lakin onun mənasını və ya qiymətini dəyişmirik. Bu çevrilmələrə ifadəni sadələşdirmək, vuruqlara ayırmaq, ortaq məxrəcə gətirmək və ya müxtəsər vurma düsturlarını tətbiq etmək daxildir. Əsas məqsəd ifadəni daha asan hala gətirməkdir.
Rasional ifadələrin sadələşdirilməsi
Rasional ifadəni sadələşdirmək üçün sürət və məxrəci vuruqlara ayırmaq və ortaq vuruqları ixtisar etmək lazımdır. Vuruqlara ayırma üsullarına ortaq vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması, qruplaşdırma üsulu və müxtəsər vurma düsturlarının tətbiqi daxildir. Unutmayın ki, yalnız vuruqları ixtisar etmək olar, toplananları yox. Həmçinin, ifadənin məxrəcinin sıfır olmadığına əmin olmaq vacibdir. Məsələn: . Burada və olmalıdır. vuruğunu ixtisar etsək, alarıq.
Rasional ifadələrlə əməllər
Rasional ifadələrin toplanması və çıxılması üçün onları ortaq məxrəcə gətirmək lazımdır. Ortaq məxrəc adətən məxrəclərin ən kiçik ortaq bölünənidir (ƏKOB). Vurma zamanı sürətlər bir-birinə, məxrəclər bir-birinə vurulur: . Bölmə isə tərsinə çevrilmiş kəsrə vurma deməkdir: . Hər bir əməldən sonra ifadəni sadələşdirmək məsləhətdir.
Yadda saxla
- Rasional ifadənin sürət və məxrəcini vuruqlara ayırın.
- Yalnız ortaq vuruqları ixtisar etmək olar, toplananları yox.
- Məxrəc sıfıra bərabər ola bilməz (Dəyişənin Mümkün Qiymətlər Oblasti).
- Toplama və çıxma üçün ortaq məxrəcə gətirin.
- Bölmə əməli tərsinə çevirməklə vurmaya çevrilir.
- Müxtəsər vurma düsturlarından istifadə edin: , , .
Həll olunmuş misallar
Misal 1
İfadəni sadələşdirin:
Həlli
Əvvəlcə hər bir çoxhədlini vuruqlara ayıraq: (kublar cəmi düsturu) (fərqin kvadratı düsturu) (ortaq vuruğu mötərizə xaricinə çıxarma) vuruqlara ayrılmır.
İfadədə yerinə yazaq:
Kəsr xəttinin altında və üstündə olan ortaq vuruqları ixtisar edək: və .
Bu çevrilmələr olduqda doğrudur.
Cavab:
Misal 2
İfadəni sadələşdirin:
Həlli
Əvvəlcə ortaq məxrəci tapaq. Məxrəclər , və . Bilirik ki, . Deməli, ortaq məxrəc olacaq.
Birinci kəsrin sürət və məxrəcini -yə, ikinci kəsrin sürət və məxrəcini -yə vuraq:
Ortadan çıxarma əməllərini yerinə yetirək:
Sürəti açaq və sadələşdirək:
İfadəmiz belə oldu:
Məxrəcdəki ifadəsi də -ə bərabərdir.
Bu ifadə yəni və olduqda 1-ə bərabərdir.
Cavab: 1
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
ifadəsini sadələşdirin.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
Sürət . Məxrəc . İfadə . vuruqlarını ixtisar etsək alınar ().
İfadənin qiymətini tapın:
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B
Mötərizənin içini ortaq məxrəcə gətirək: . İndi bölməni yerinə yetirək: . Bu çevrilmələr olduqda doğrudur.
olarsa, ifadəsinin qiymətini hesablayın.
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
Əvvəlcə ifadəni sadələşdirək: . Ortak vuruqları ixtisar edək: , , . Nəticədə 1 alınır. qiymətini yerinə qoymağa ehtiyac qalmır, çünki ifadə 1-ə bərabərdir ( şərtləri daxilində).
Tipik səhvlər
- Toplananları (hədləri) ixtisar etmək, vuruqları yox. Məsələn, ifadəsində -ləri ixtisar edib yazmaq səhvdir.
- Məxrəci sıfıra çevirən qiymətləri nəzərə almamaq. Rasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətlərini həmişə yoxlamaq lazımdır.
- Müxtəsər vurma düsturlarını səhv tətbiq etmək (məsələn, yazmaq).
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.