Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Rasional ifadələrin eynilik çevrilmələri

Rasional ifadələr kəsrlərdir, onların sürət və məxrəci çoxhədlilərdən ibarətdir. Riyaziyyatda bu ifadələri sadələşdirmək, onları daha rahat hesablana bilən və ya başa düşülən formaya salmaq üçün eynilik çevrilmələrindən istifadə olunur. Bu çevrilmələr DİM imtahanlarında tez-tez qarşıya çıxır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Eynilik çevrilmələri nədir?

İki ifadənin dəyişənlərin mümkün bütün qiymətlərində bir-birinə bərabər olması eynilik adlanır. Rasional ifadələrin eynilik çevrilmələri o deməkdir ki, biz ifadənin formasını dəyişirik, lakin onun mənasını və ya qiymətini dəyişmirik. Bu çevrilmələrə ifadəni sadələşdirmək, vuruqlara ayırmaq, ortaq məxrəcə gətirmək və ya müxtəsər vurma düsturlarını tətbiq etmək daxildir. Əsas məqsəd ifadəni daha asan hala gətirməkdir.

Rasional ifadələrin sadələşdirilməsi

Rasional ifadəni sadələşdirmək üçün sürət və məxrəci vuruqlara ayırmaq və ortaq vuruqları ixtisar etmək lazımdır. Vuruqlara ayırma üsullarına ortaq vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması, qruplaşdırma üsulu və müxtəsər vurma düsturlarının tətbiqi daxildir. Unutmayın ki, yalnız vuruqları ixtisar etmək olar, toplananları yox. Həmçinin, ifadənin məxrəcinin sıfır olmadığına əmin olmaq vacibdir. Məsələn: x2−4x2−2x=(x−2)(x+2)x(x−2)\frac{x^2-4}{x^2-2x} = \frac{(x-2)(x+2)}{x(x-2)}. Burada x≠0x \neq 0 və x≠2x \neq 2 olmalıdır. x−2x-2 vuruğunu ixtisar etsək, x+2x\frac{x+2}{x} alarıq.

Rasional ifadələrlə əməllər

Rasional ifadələrin toplanması və çıxılması üçün onları ortaq məxrəcə gətirmək lazımdır. Ortaq məxrəc adətən məxrəclərin ən kiçik ortaq bölünənidir (ƏKOB). Vurma zamanı sürətlər bir-birinə, məxrəclər bir-birinə vurulur: AB⋅CD=A⋅CB⋅D\frac{A}{B} \cdot \frac{C}{D} = \frac{A \cdot C}{B \cdot D}. Bölmə isə tərsinə çevrilmiş kəsrə vurma deməkdir: AB:CD=AB⋅DC=A⋅DB⋅C\frac{A}{B} : \frac{C}{D} = \frac{A}{B} \cdot \frac{D}{C} = \frac{A \cdot D}{B \cdot C}. Hər bir əməldən sonra ifadəni sadələşdirmək məsləhətdir.

Yadda saxla

  1. Rasional ifadənin sürət və məxrəcini vuruqlara ayırın.
  2. Yalnız ortaq vuruqları ixtisar etmək olar, toplananları yox.
  3. Məxrəc sıfıra bərabər ola bilməz (Dəyişənin Mümkün Qiymətlər Oblasti).
  4. Toplama və çıxma üçün ortaq məxrəcə gətirin.
  5. Bölmə əməli tərsinə çevirməklə vurmaya çevrilir.
  6. Müxtəsər vurma düsturlarından istifadə edin: a2−b2=(a−b)(a+b)a^2-b^2=(a-b)(a+b), (a±b)2=a2±2ab+b2(a \pm b)^2=a^2 \pm 2ab + b^2, a3±b3=(a±b)(a2∓ab+b2)a^3 \pm b^3=(a \pm b)(a^2 \mp ab + b^2).

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: x3+8x2−4x+4⋅2x−4x2−2x+4\frac{x^3+8}{x^2-4x+4} \cdot \frac{2x-4}{x^2-2x+4}

    Həlli

    Əvvəlcə hər bir çoxhədlini vuruqlara ayıraq: x3+8=x3+23=(x+2)(x2−2x+4)x^3+8 = x^3+2^3 = (x+2)(x^2-2x+4) (kublar cəmi düsturu) x2−4x+4=(x−2)2x^2-4x+4 = (x-2)^2 (fərqin kvadratı düsturu) 2x−4=2(x−2)2x-4 = 2(x-2) (ortaq vuruğu mötərizə xaricinə çıxarma) x2−2x+4x^2-2x+4 vuruqlara ayrılmır.

    İfadədə yerinə yazaq: (x+2)(x2−2x+4)(x−2)2⋅2(x−2)x2−2x+4\frac{(x+2)(x^2-2x+4)}{(x-2)^2} \cdot \frac{2(x-2)}{x^2-2x+4}

    Kəsr xəttinin altında və üstündə olan ortaq vuruqları ixtisar edək: (x2−2x+4)(x^2-2x+4) və (x−2)(x-2). (x+2)(x2−2x+4)(x−2)(x−2)⋅2(x−2)x2−2x+4=2(x+2)x−2\frac{(x+2)\cancel{(x^2-2x+4)}}{(x-2)\cancel{(x-2)}} \cdot \frac{2\cancel{(x-2)}}{\cancel{x^2-2x+4}} = \frac{2(x+2)}{x-2}

    Bu çevrilmələr x≠2x \neq 2 olduqda doğrudur.

    Cavab: 2(x+2)x−2\frac{2(x+2)}{x-2}

  2. Misal 2

    İfadəni sadələşdirin: aa−b−ba+b−2b2a2−b2\frac{a}{a-b} - \frac{b}{a+b} - \frac{2b^2}{a^2-b^2}

    Həlli

    Əvvəlcə ortaq məxrəci tapaq. Məxrəclər a−ba-b, a+ba+b və a2−b2a^2-b^2. Bilirik ki, a2−b2=(a−b)(a+b)a^2-b^2 = (a-b)(a+b). Deməli, ortaq məxrəc (a−b)(a+b)(a-b)(a+b) olacaq.

    Birinci kəsrin sürət və məxrəcini (a+b)(a+b)-yə, ikinci kəsrin sürət və məxrəcini (a−b)(a-b)-yə vuraq: a(a+b)(a−b)(a+b)−b(a−b)(a+b)(a−b)−2b2(a−b)(a+b)\frac{a(a+b)}{(a-b)(a+b)} - \frac{b(a-b)}{(a+b)(a-b)} - \frac{2b^2}{(a-b)(a+b)}

    Ortadan çıxarma əməllərini yerinə yetirək: a(a+b)−b(a−b)−2b2(a−b)(a+b)\frac{a(a+b) - b(a-b) - 2b^2}{(a-b)(a+b)}

    Sürəti açaq və sadələşdirək: a2+ab−(ab−b2)−2b2=a2+ab−ab+b2−2b2=a2−b2a^2+ab - (ab-b^2) - 2b^2 = a^2+ab-ab+b^2-2b^2 = a^2-b^2

    İfadəmiz belə oldu: a2−b2(a−b)(a+b)\frac{a^2-b^2}{(a-b)(a+b)}

    Məxrəcdəki (a−b)(a+b)(a-b)(a+b) ifadəsi də a2−b2a^2-b^2-ə bərabərdir. a2−b2a2−b2\frac{a^2-b^2}{a^2-b^2}

    Bu ifadə a2−b2≠0a^2-b^2 \neq 0 yəni a≠ba \neq b və a≠−ba \neq -b olduqda 1-ə bərabərdir.

    Cavab: 1

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. x2−93x+9\frac{x^2-9}{3x+9} ifadəsini sadələşdirin.

    1. x−33\frac{x-3}{3}
    2. x+33\frac{x+3}{3}
    3. x−3x-3
    4. x+3x+3
    5. x−3x+3\frac{x-3}{x+3}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A x−33\frac{x-3}{3}

    Sürət x2−9=(x−3)(x+3)x^2-9=(x-3)(x+3). Məxrəc 3x+9=3(x+3)3x+9=3(x+3). İfadə (x−3)(x+3)3(x+3)\frac{(x-3)(x+3)}{3(x+3)}. x+3x+3 vuruqlarını ixtisar etsək x−33\frac{x-3}{3} alınar (x≠−3x \neq -3).

  2. İfadənin qiymətini tapın: (1x−2−1x+2):4x2−4(\frac{1}{x-2} - \frac{1}{x+2}) : \frac{4}{x^2-4}

    1. xx
    2. 11
    3. 1x\frac{1}{x}
    4. x2−4x^2-4
    5. 4(x−2)(x+2)\frac{4}{(x-2)(x+2)}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 11

    Mötərizənin içini ortaq məxrəcə gətirək: (x+2)−(x−2)(x−2)(x+2)=x+2−x+2(x−2)(x+2)=4x2−4\frac{(x+2)-(x-2)}{(x-2)(x+2)} = \frac{x+2-x+2}{(x-2)(x+2)} = \frac{4}{x^2-4}. İndi bölməni yerinə yetirək: 4x2−4:4x2−4=4x2−4⋅x2−44=1\frac{4}{x^2-4} : \frac{4}{x^2-4} = \frac{4}{x^2-4} \cdot \frac{x^2-4}{4} = 1. Bu çevrilmələr x≠±2x \neq \pm 2 olduqda doğrudur.

  3. a=5a=5 olarsa, a2−2aa2−4⋅a+2a\frac{a^2-2a}{a^2-4} \cdot \frac{a+2}{a} ifadəsinin qiymətini hesablayın.

    1. 11
    2. 35\frac{3}{5}
    3. 53\frac{5}{3}
    4. 23\frac{2}{3}
    5. 32\frac{3}{2}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 11

    Əvvəlcə ifadəni sadələşdirək: a(a−2)(a−2)(a+2)⋅a+2a\frac{a(a-2)}{(a-2)(a+2)} \cdot \frac{a+2}{a}. Ortak vuruqları ixtisar edək: aa, a−2a-2, a+2a+2. Nəticədə 1 alınır. a=5a=5 qiymətini yerinə qoymağa ehtiyac qalmır, çünki ifadə 1-ə bərabərdir (a≠0,a≠2,a≠−2a \neq 0, a \neq 2, a \neq -2 şərtləri daxilində).

Tipik səhvlər

  • Toplananları (hədləri) ixtisar etmək, vuruqları yox. Məsələn, x+yx\frac{x+y}{x} ifadəsində xx-ləri ixtisar edib yy yazmaq səhvdir.
  • Məxrəci sıfıra çevirən qiymətləri nəzərə almamaq. Rasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətlərini həmişə yoxlamaq lazımdır.
  • Müxtəsər vurma düsturlarını səhv tətbiq etmək (məsələn, (a−b)2=a2−b2(a-b)^2 = a^2-b^2 yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.