Məzmuna keç

Rasional ifadələr

Rasional ifadələrin toplanması, çıxılması, vurulması, bölünməsi və qüvvətə yüksəldilməsi

Rasional ifadələr cəbrin vacib hissəsidir və DİM imtahanlarında tez-tez rast gəlinir. Bu dərsdə onların üzərində aparılan əsas əməliyyatları – toplama, çıxma, vurma, bölmə və qüvvətə yüksəltməni öyrənəcəyik. Bu əməliyyatları bilmək ifadələri sadələşdirmək və tənlikləri həll etmək üçün əsasdır.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Rasional ifadələr haqqında qısa xatırlatma

Rasional ifadə iki çoxhədlinin nisbəti şəklində yazılan ifadədir, yəni P(x)Q(x)\frac{P(x)}{Q(x)}, burada P(x)P(x) və Q(x)Q(x) çoxhədlilərdir, Q(x)≠0Q(x) \neq 0. Rasional ifadələrlə əməliyyat apararkən onların təyin oblastını (dəyişənin mümkün qiymətlər oblastı, DMQ) nəzərə almaq vacibdir. DMQ, məxrəci sıfıra çevirməyən bütün qiymətlər çoxluğudur. Əməliyyatlara başlamazdan əvvəl ifadələri vuruqlara ayırmaq işi asanlaşdırır.

Toplama və Çıxma

Rasional ifadələri toplamaq və ya çıxmaq üçün adi kəsrlərdə olduğu kimi eyni qaydalar tətbiq olunur:

  • Eyni məxrəcli ifadələr: Surətlər toplanır (çıxılır), məxrəc isə olduğu kimi qalır: AC±BC=A±BC\frac{A}{C} \pm \frac{B}{C} = \frac{A \pm B}{C}

  • Müxtəlif məxrəcli ifadələr: Əvvəlcə ifadələr ortaq (ümumi) məxrəcə gətirilir. Bunun üçün məxrəclər vuruqlara ayrılır və ən kiçik ortaq bölünən (ƏKOB) tapılır. Sonra hər bir kəsrə uyğun əlavə vuruq verilir və eyni məxrəcli kəsrlər kimi toplanır (çıxılır).

Nəticəni həmişə sadələşdirmək lazımdır.

Vurma və Bölmə

Rasional ifadələrin vurulması və bölünməsi də adi kəsrlərin vurulması və bölünməsi qaydalarına oxşardır:

  • Vurma: Rasional ifadələri vurmaq üçün onların surətləri surətlə, məxrəcləri isə məxrəclə vurulur: AB⋅CD=A⋅CB⋅D\frac{A}{B} \cdot \frac{C}{D} = \frac{A \cdot C}{B \cdot D} Vurmadan əvvəl və ya sonra ifadələri vuruqlara ayırıb ixtisar etmək işi asanlaşdırır.

  • Bölmə: Bir rasional ifadəni digərinə bölmək üçün birinci ifadə ikincinin tərsinə vurulur: AB:CD=AB⋅DC=A⋅DB⋅C\frac{A}{B} : \frac{C}{D} = \frac{A}{B} \cdot \frac{D}{C} = \frac{A \cdot D}{B \cdot C} Burada C≠0C \neq 0 və D≠0D \neq 0 olmalıdır, çünki sıfıra bölmə qeyri-müəyyəndir.

Qüvvətə Yüksəltmə

Rasional ifadəni qüvvətə yüksəltmək üçün surəti və məxrəci həmin qüvvətə yüksəltmək lazımdır:

(AB)n=AnBn(\frac{A}{B})^n = \frac{A^n}{B^n}

Əgər qüvvət mənfidirsə, ifadənin tərsi müsbət qüvvətə yüksəldilir:

(AB)−n=(BA)n=BnAn(\frac{A}{B})^{-n} = (\frac{B}{A})^n = \frac{B^n}{A^n}

Yadda saxla

  1. Toplama və çıxma üçün ümumi məxrəc tapılır: AC±BC=A±BC\frac{A}{C} \pm \frac{B}{C} = \frac{A \pm B}{C}.
  2. Vurma: AB⋅CD=ACBD\frac{A}{B} \cdot \frac{C}{D} = \frac{AC}{BD}.
  3. Bölmə: AB:CD=ADBC\frac{A}{B} : \frac{C}{D} = \frac{AD}{BC}.
  4. Qüvvətə yüksəltmə: (AB)n=AnBn(\frac{A}{B})^n = \frac{A^n}{B^n} və (AB)−n=(BA)n(\frac{A}{B})^{-n} = (\frac{B}{A})^n.
  5. Həmişə ifadələri vuruqlara ayırın və sadələşdirin.
  6. Məxrəcin sıfır olmadığını unutmayın.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: xx−2−4x2−4\frac{x}{x-2} - \frac{4}{x^2-4}

    Həlli

    1. Məxrəcləri vuruqlara ayıraq: x2−4=(x−2)(x+2)x^2-4 = (x-2)(x+2).
    2. Ümumi məxrəc (x−2)(x+2)(x-2)(x+2) olacaq.
    3. Birinci kəsrə əlavə vuruq (x+2)(x+2) verək: x(x+2)(x−2)(x+2)−4(x−2)(x+2)\frac{x(x+2)}{(x-2)(x+2)} - \frac{4}{(x-2)(x+2)}
    4. Surətləri çıxaq: x(x+2)−4(x−2)(x+2)=x2+2x−4(x−2)(x+2)\frac{x(x+2)-4}{(x-2)(x+2)} = \frac{x^2+2x-4}{(x-2)(x+2)}
    5. Surət vuruqlara ayrılmadığı üçün cavab bu şəkildə qalır.

    DMQ: x≠2,x≠−2x \neq 2, x \neq -2.

    Cavab: x2+2x−4(x−2)(x+2)\frac{x^2+2x-4}{(x-2)(x+2)}

  2. Misal 2

    İfadənin qiymətini tapın: (a2−b2a2+ab)⋅(a2a2−2ab+b2)(\frac{a^2-b^2}{a^2+ab}) \cdot (\frac{a^2}{a^2-2ab+b^2})

    Həlli

    1. Hər bir ifadəni vuruqlara ayıraq:
      • a2−b2=(a−b)(a+b)a^2-b^2 = (a-b)(a+b) (kvadratlar fərqi)
      • a2+ab=a(a+b)a^2+ab = a(a+b) (ortaq vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması)
      • a2−2ab+b2=(a−b)2a^2-2ab+b^2 = (a-b)^2 (iki ifadənin fərqinin kvadratı)
    2. İfadəni vuruqlara ayrılmış şəkildə yazaq: (a−b)(a+b)a(a+b)⋅a2(a−b)2\frac{(a-b)(a+b)}{a(a+b)} \cdot \frac{a^2}{(a-b)^2}
    3. Eyni vuruqları ixtisar edək (DMQ nəzərə alınmaqla a≠0a \neq 0, a≠ba \neq b, a≠−ba \neq -b):
      • (a+b)(a+b) vuruqları ixtisar gedir.
      • (a−b)(a-b) vuruğunun biri ixtisar gedir.
      • aa vuruğunun biri ixtisar gedir.
    4. Nəticə: aa−b\frac{a}{a-b}.

    Cavab: aa−b\frac{a}{a-b}

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. İfadəni sadələşdirin: 3x+1x−1−x+3x−1\frac{3x+1}{x-1} - \frac{x+3}{x-1}

    1. 2x−2x−1\frac{2x-2}{x-1}
    2. 22
    3. 2x+4x−1\frac{2x+4}{x-1}
    4. 2x−22x-2
    5. 11
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 22

    Məxrəclər eynidir, surətləri çıxırıq: (3x+1)−(x+3)x−1=3x+1−x−3x−1=2x−2x−1\frac{(3x+1)-(x+3)}{x-1} = \frac{3x+1-x-3}{x-1} = \frac{2x-2}{x-1}. Surətdən 22-ni ortaq vuruq kimi çıxaraq: 2(x−1)x−1\frac{2(x-1)}{x-1}. x−1≠0x-1 \neq 0 olduğu üçün x−1x-1 vuruqlarını ixtisar edirik və nəticə 22 olur.

  2. İfadənin qiymətini tapın: x2−9x2+3x⋅xx−3\frac{x^2-9}{x^2+3x} \cdot \frac{x}{x-3}

    1. xx
    2. 11
    3. x−3x+3\frac{x-3}{x+3}
    4. x+3x−3\frac{x+3}{x-3}
    5. 1x\frac{1}{x}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 11

    Vuruqlara ayıraq: (x−3)(x+3)x(x+3)⋅xx−3\frac{(x-3)(x+3)}{x(x+3)} \cdot \frac{x}{x-3}. İxtisarlardan sonra 11 qalır. (DMQ: x≠0,x≠−3,x≠3x \neq 0, x \neq -3, x \neq 3)

  3. İfadəni sadələşdirin: (2ab2)3(\frac{2a}{b^2})^3

    1. 8a3b6\frac{8a^3}{b^6}
    2. 6a3b5\frac{6a^3}{b^5}
    3. 2a3b6\frac{2a^3}{b^6}
    4. 8ab6\frac{8a}{b^6}
    5. 8a3b5\frac{8a^3}{b^5}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 8a3b6\frac{8a^3}{b^6}

    Rasional ifadəni qüvvətə yüksəltmə qaydasına görə surəti və məxrəci həmin qüvvətə yüksəldirik: (2ab2)3=(2a)3(b2)3=23a3b2⋅3=8a3b6(\frac{2a}{b^2})^3 = \frac{(2a)^3}{(b^2)^3} = \frac{2^3 a^3}{b^{2 \cdot 3}} = \frac{8a^3}{b^6}.

Tipik səhvlər

  • Müxtəlif məxrəcli kəsrləri toplarkən/çıxarkən ümumi məxrəcə gətirmədən surətləri toplamaq/çıxmaq.
  • İfadələri sadələşdirərkən vuruqlara ayırmadan ixtisar etməyə çalışmaq (məsələn, x+1x\frac{x+1}{x} ifadəsində xx-ləri ixtisar etmək, halbuki bu səhvdir).
  • Bölmə əməliyyatında ikinci kəsri tərsinə çevirməyi unudmaq və ya sadəcə surəti surətə, məxrəci məxrəcə bölmək.
  • Qüvvətə yüksəldərkən həm surəti, həm də məxrəci qüvvətə yüksəltməyi unudmaq (məsələn, (2ab2)3(\frac{2a}{b^2})^3 yerinə 2a3b2\frac{2a^3}{b^2} yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.