Rasional ifadələr haqqında qısa xatırlatma
Rasional ifadə iki çoxhədlinin nisbəti şəklində yazılan ifadədir, yəni , burada və çoxhədlilərdir, . Rasional ifadələrlə əməliyyat apararkən onların təyin oblastını (dəyişənin mümkün qiymətlər oblastı, DMQ) nəzərə almaq vacibdir. DMQ, məxrəci sıfıra çevirməyən bütün qiymətlər çoxluğudur. Əməliyyatlara başlamazdan əvvəl ifadələri vuruqlara ayırmaq işi asanlaşdırır.
Toplama və Çıxma
Rasional ifadələri toplamaq və ya çıxmaq üçün adi kəsrlərdə olduğu kimi eyni qaydalar tətbiq olunur:
-
Eyni məxrəcli ifadələr: Surətlər toplanır (çıxılır), məxrəc isə olduğu kimi qalır:
-
Müxtəlif məxrəcli ifadələr: Əvvəlcə ifadələr ortaq (ümumi) məxrəcə gətirilir. Bunun üçün məxrəclər vuruqlara ayrılır və ən kiçik ortaq bölünən (ƏKOB) tapılır. Sonra hər bir kəsrə uyğun əlavə vuruq verilir və eyni məxrəcli kəsrlər kimi toplanır (çıxılır).
Nəticəni həmişə sadələşdirmək lazımdır.
Vurma və Bölmə
Rasional ifadələrin vurulması və bölünməsi də adi kəsrlərin vurulması və bölünməsi qaydalarına oxşardır:
-
Vurma: Rasional ifadələri vurmaq üçün onların surətləri surətlə, məxrəcləri isə məxrəclə vurulur: Vurmadan əvvəl və ya sonra ifadələri vuruqlara ayırıb ixtisar etmək işi asanlaşdırır.
-
Bölmə: Bir rasional ifadəni digərinə bölmək üçün birinci ifadə ikincinin tərsinə vurulur: Burada və olmalıdır, çünki sıfıra bölmə qeyri-müəyyəndir.
Qüvvətə Yüksəltmə
Rasional ifadəni qüvvətə yüksəltmək üçün surəti və məxrəci həmin qüvvətə yüksəltmək lazımdır:
Əgər qüvvət mənfidirsə, ifadənin tərsi müsbət qüvvətə yüksəldilir:
Yadda saxla
- Toplama və çıxma üçün ümumi məxrəc tapılır: .
- Vurma: .
- Bölmə: .
- Qüvvətə yüksəltmə: və .
- Həmişə ifadələri vuruqlara ayırın və sadələşdirin.
- Məxrəcin sıfır olmadığını unutmayın.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
İfadəni sadələşdirin:
Həlli
- Məxrəcləri vuruqlara ayıraq: .
- Ümumi məxrəc olacaq.
- Birinci kəsrə əlavə vuruq verək:
- Surətləri çıxaq:
- Surət vuruqlara ayrılmadığı üçün cavab bu şəkildə qalır.
DMQ: .
Cavab:
Misal 2
İfadənin qiymətini tapın:
Həlli
- Hər bir ifadəni vuruqlara ayıraq:
- (kvadratlar fərqi)
- (ortaq vuruğun mötərizə xaricinə çıxarılması)
- (iki ifadənin fərqinin kvadratı)
- İfadəni vuruqlara ayrılmış şəkildə yazaq:
- Eyni vuruqları ixtisar edək (DMQ nəzərə alınmaqla , , ):
- vuruqları ixtisar gedir.
- vuruğunun biri ixtisar gedir.
- vuruğunun biri ixtisar gedir.
- Nəticə: .
Cavab:
- Hər bir ifadəni vuruqlara ayıraq:
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
İfadəni sadələşdirin:
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B
Məxrəclər eynidir, surətləri çıxırıq: . Surətdən -ni ortaq vuruq kimi çıxaraq: . olduğu üçün vuruqlarını ixtisar edirik və nəticə olur.
İfadənin qiymətini tapın:
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B
Vuruqlara ayıraq: . İxtisarlardan sonra qalır. (DMQ: )
İfadəni sadələşdirin:
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
Rasional ifadəni qüvvətə yüksəltmə qaydasına görə surəti və məxrəci həmin qüvvətə yüksəldirik: .
Tipik səhvlər
- Müxtəlif məxrəcli kəsrləri toplarkən/çıxarkən ümumi məxrəcə gətirmədən surətləri toplamaq/çıxmaq.
- İfadələri sadələşdirərkən vuruqlara ayırmadan ixtisar etməyə çalışmaq (məsələn, ifadəsində -ləri ixtisar etmək, halbuki bu səhvdir).
- Bölmə əməliyyatında ikinci kəsri tərsinə çevirməyi unudmaq və ya sadəcə surəti surətə, məxrəci məxrəcə bölmək.
- Qüvvətə yüksəldərkən həm surəti, həm də məxrəci qüvvətə yüksəltməyi unudmaq (məsələn, yerinə yazmaq).
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.