Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Həqiqi ədədlərin n-ci dərəcədən kökü və onun xassələri

n-ci dərəcədən kök anlayışı riyaziyyatda, xüsusilə cəbrdə mühüm yer tutur. Bu mövzu DİM imtahanlarında tez-tez qarşıya çıxan irrasional ifadələrin sadələşdirilməsi və tənliklərin həlli üçün əsas bilikləri təmin edir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

n-ci dərəcədən kökün tərifi

xn=ax^n = a tənliyinin həlli olan xx ədədinə aa ədədindən nn-ci dərəcədən kök deyilir. Bu, an\sqrt[n]{a} kimi işarə olunur. Burada nn natural ədəd (n≥2n \ge 2), aa isə həqiqi ədəddir.

Kökün dərəcəsi nn tək ədəd olduqda, an\sqrt[n]{a} istənilən həqiqi aa ədədi üçün təyin olunur və yeganə həqiqi kök var. Məsələn, 83=2\sqrt[3]{8}=2, çünki 23=82^3=8; −273=−3\sqrt[3]{-27}=-3, çünki (−3)3=−27(-3)^3=-27.

Kökün dərəcəsi nn cüt ədəd olduqda, an\sqrt[n]{a} yalnız a≥0a \ge 0 olduqda təyin olunur. Bu halda xn=ax^n=a tənliyinin iki həlli var: biri müsbət, digəri mənfi. Onlardan mənfi olmayanına hesabi n-ci dərəcədən kök deyilir və an\sqrt[n]{a} kimi işarə olunur. Məsələn, 164=2\sqrt[4]{16}=2, çünki 24=162^4=16 və 2≥02 \ge 0. (−2)4=16(-2)^4=16 olsa da, hesabi kök müsbət olur.

n-ci dərəcədən kökün xassələri

Hesabi n-ci dərəcədən köklər üçün (burada kökaltı ifadələr müsbətdir):

  1. Vurma xassəsi: abn=an⋅bn\sqrt[n]{ab} = \sqrt[n]{a} \cdot \sqrt[n]{b} (a≥0,b≥0a \ge 0, b \ge 0)
  2. Bölmə xassəsi: abn=anbn\sqrt[n]{\frac{a}{b}} = \frac{\sqrt[n]{a}}{\sqrt[n]{b}} (a≥0,b>0a \ge 0, b > 0)
  3. Qüvvətə yüksəltmə xassəsi: (an)k=akn(\sqrt[n]{a})^k = \sqrt[n]{a^k} (a≥0a \ge 0)
  4. Kökdən kök çıxarma: akn=ank\sqrt[n]{\sqrt[k]{a}} = \sqrt[nk]{a} (a≥0a \ge 0)
  5. Kökün dərəcəsinin və qüvvətin üstünün dəyişdirilməsi: amknk=amn\sqrt[nk]{a^{mk}} = \sqrt[n]{a^m} (a≥0a \ge 0)
  6. Kök altından çıxarma qaydası:
    • Əgər nn cüt ədəddirsə, onda ann=∣a∣\sqrt[n]{a^n} = |a|. Məsələn, (−3)44=∣−3∣=3\sqrt[4]{(-3)^4} = |-3| = 3.
    • Əgər nn tək ədəddirsə, onda ann=a\sqrt[n]{a^n} = a. Məsələn, (−5)33=−5\sqrt[3]{(-5)^3} = -5.

Bu xassələr irrasional ifadələrin sadələşdirilməsində geniş istifadə olunur.

İrrasional ifadələrin sadələşdirilməsi

Kök daxilindəki ifadələri sadələşdirmək üçün yuxarıdakı xassələrdən istifadə edilir:

  • Vuruğun kök işarəsi altından çıxarılması: anbn\sqrt[n]{a^n b} ifadəsində ana^n vuruğunu kök altından çıxarmaq mümkündür.

    • Əgər nn cüt ədəddirsə, anbn=∣a∣bn\sqrt[n]{a^n b} = |a| \sqrt[n]{b} (burada b≥0b \ge 0).
    • Əgər nn tək ədəddirsə, anbn=abn\sqrt[n]{a^n b} = a \sqrt[n]{b} (burada bb istənilən həqiqi ədəd ola bilər).
  • Vuruğun kök işarəsi altına salınması: Müsbət vuruğu kök işarəsi altına salmaq üçün onu kökün dərəcəsinə bərabər qüvvətə yüksəltmək lazımdır.

    • Əgər a≥0a \ge 0 olarsa, abn=anbna \sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b}.
    • Əgər a<0a < 0 və nn cüt ədəddirsə, abna \sqrt[n]{b} ifadəsi mənfi ədəddir, buna görə abn=−∣a∣nbna \sqrt[n]{b} = -\sqrt[n]{|a|^n b}.
    • Əgər a<0a < 0 və nn tək ədəddirsə, abn=anbna \sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b}.
  • Həqiqi üstlü qüvvətlə əlaqə: n-ci dərəcədən kökü kəsr üstlü qüvvət kimi yazmaq olar: amn=amn\sqrt[n]{a^m} = a^{\frac{m}{n}}. Bu, köklü ifadələrlə işləməyi asanlaşdırır, xüsusilə müxtəlif dərəcəli kökləri olan ifadələri sadələşdirərkən.

Yadda saxla

  1. xn=ax^n = a tənliyinin həlli olan xx ədədi aa-dan nn-ci dərəcədən kök adlanır.
  2. Kökün dərəcəsi nn cüt olduqda an\sqrt[n]{a} yalnız a≥0a \ge 0 üçün təyin olunur; nn tək olduqda istənilən aa üçün təyin olunur.
  3. Hesabi n-ci dərəcədən kök an\sqrt[n]{a} (a≥0a \ge 0) həmişə mənfi olmayan qiymət alır.
  4. ann=∣a∣\sqrt[n]{a^n} = |a| (nn cüt olduqda) və ann=a\sqrt[n]{a^n} = a (nn tək olduqda).
  5. Kökün dərəcəsini və kökaltı ifadənin qüvvət üstünü eyni natural ədədə vurmaq və ya bölmək olar: amknk=amn\sqrt[nk]{a^{mk}} = \sqrt[n]{a^m}.
  6. n-ci dərəcədən kökü kəsr üstlü qüvvət kimi yazmaq olar: amn=amn\sqrt[n]{a^m} = a^{\frac{m}{n}}.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: 81a8b124\sqrt[4]{81a^8b^{12}}

    Həlli

    Kökün dərəcəsi cüt olduğu üçün kök altından çıxan ifadələr modulda yazılmalıdır:

    81a8b124=34⋅(a2)4⋅(b3)44\sqrt[4]{81a^8b^{12}} = \sqrt[4]{3^4 \cdot (a^2)^4 \cdot (b^3)^4}

    =344⋅(a2)44⋅(b3)44= \sqrt[4]{3^4} \cdot \sqrt[4]{(a^2)^4} \cdot \sqrt[4]{(b^3)^4}

    =3⋅∣a2∣⋅∣b3∣= 3 \cdot |a^2| \cdot |b^3|

    a2a^2 həmişə müsbət olduğu üçün ∣a2∣=a2|a^2|=a^2. Deməli, ifadənin son şəkli:

    =3a2∣b3∣= 3a^2|b^3|

    Cavab: 3a2∣b3∣3a^2|b^3|

  2. Misal 2

    Hesablayın: −643+325−2564\sqrt[3]{-64} + \sqrt[5]{32} - \sqrt[4]{256}

    Həlli

    Hesablayaq hər bir kökü ayrı-ayrılıqda:

    1. −643\sqrt[3]{-64}: Kökün dərəcəsi təkdir, kökaltı ifadə mənfi ola bilər. (−4)3=−64(-4)^3 = -64, deməli −643=−4\sqrt[3]{-64} = -4.
    2. 325\sqrt[5]{32}: Kökün dərəcəsi təkdir. 25=322^5 = 32, deməli 325=2\sqrt[5]{32} = 2.
    3. 2564\sqrt[4]{256}: Kökün dərəcəsi cütdür. 44=2564^4 = 256, deməli hesabi kök 2564=4\sqrt[4]{256} = 4.

    İndi bu qiymətləri cəmləyək:

    −4+2−4=−6-4 + 2 - 4 = -6

    Cavab: −6-6

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hesablayın: −83+(−3)66−2435\sqrt[3]{-8} + \sqrt[6]{(-3)^6} - \sqrt[5]{243}

    1. -2
    2. -8
    3. -4
    4. 4
    5. 2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A -2

    −83=−2\sqrt[3]{-8} = -2 (tək dərəcədən kök). (−3)66=∣−3∣=3\sqrt[6]{(-3)^6} = |-3| = 3 (cüt dərəcədən kök). 2435=3\sqrt[5]{243} = 3 (tək dərəcədən kök, 35=2433^5=243). Beləliklə, −2+3−3=−2-2 + 3 - 3 = -2.

  2. Sadələşdirin: x16y248\sqrt[8]{x^{16}y^{24}}

    1. x2y3x^2y^3
    2. x2∣y3∣x^2|y^3|
    3. ∣x2y3∣|x^2y^3|
    4. ∣x2∣∣y3∣|x^2||y^3|
    5. x2y3x^2y^3 (yalnız y≥0y \ge 0 olduqda)
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B x2∣y3∣x^2|y^3|

    Kökün dərəcəsi 8 (cüt) olduğu üçün kök altından çıxan ifadələr modulda yazılmalıdır. x16y248=(x2)8(y3)88=∣x2∣∣y3∣\sqrt[8]{x^{16}y^{24}} = \sqrt[8]{(x^2)^8 (y^3)^8} = |x^2| |y^3|. x2x^2 həmişə müsbət olduğu üçün ∣x2∣=x2|x^2|=x^2. Beləliklə, x2∣y3∣x^2|y^3|.

  3. İfadəni sadələşdirin: a3a4\sqrt[4]{a^3 \sqrt{a}}

    1. a78\sqrt[8]{a^7}
    2. a78a^{\frac{7}{8}}
    3. a\sqrt{a}
    4. a43a^{\frac{4}{3}}
    5. a44\sqrt[4]{a^4}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B a78a^{\frac{7}{8}}

    Kök altındakı ifadəni kəsr üstlü qüvvətə çevirək: a3a=a3⋅a12=a3+12=a72a^3 \sqrt{a} = a^3 \cdot a^{\frac{1}{2}} = a^{3+\frac{1}{2}} = a^{\frac{7}{2}}. İndi bu ifadədən 4-cü dərəcədən kök alaq: a724=(a72)14=a72⋅14=a78\sqrt[4]{a^{\frac{7}{2}}} = (a^{\frac{7}{2}})^{\frac{1}{4}} = a^{\frac{7}{2} \cdot \frac{1}{4}} = a^{\frac{7}{8}}. Bu da a78\sqrt[8]{a^7} deməkdir. Seçimlər arasında ən sadə və dəqiq cavab a78a^{\frac{7}{8}}.

Tipik səhvlər

  • Cüt dərəcədən kök altından dəyişəni çıxararkən modulu unudmaq (məsələn, x2=x\sqrt{x^2} = x yazmaq əvəzinə ∣x∣|x| yazmaq).
  • Tək dərəcədən kökün mənfi ədədlərdən də alınmasını unudub, kökaltı ifadənin həmişə müsbət olduğunu düşünmək.
  • Kökün dərəcəsini və qüvvət üstünü bölərkən (və ya vurarkən) yalnız birini dəyişmək, digərini sabit saxlamaq.
  • a+bn=an+bn\sqrt[n]{a+b} = \sqrt[n]{a} + \sqrt[n]{b} kimi səhv xassələr tətbiq etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.