Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Ədədin standart şəkli

Riyaziyyatda və elmdə bəzən çox böyük (məsələn, ulduzlararası məsafələr) və ya çox kiçik (məsələn, atomların ölçüləri) ədədlərlə işləmək lazım gəlir. Bu ədədləri asanlıqla oxumaq, yazmaq və hesablamaq üçün onların standart şəkli istifadə olunur. Standart şəkildə yazılış ədədləri daha yığcam və anlaşıqlı edir.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Ədədin standart şəkli nədir?

Ədədin standart şəkli a⋅10na \cdot 10^n şəklində yazılışdır, burada 1≤∣a∣<101 \le |a| < 10 və nn tam ədəddir. aa ədədin qiymətli hissəsi (və ya mantissa), nn isə tərtibi adlanır. Məsələn, 345000 ədədini 3.45⋅1053.45 \cdot 10^5 kimi yaza bilərik. Burada a=3.45a=3.45 və n=5n=5.

Tərtibin (üstün) tapılması

Ədədi standart şəklə gətirmək üçün vergülü elə sürüşdürmək lazımdır ki, aa ədədi 1≤∣a∣<101 \le |a| < 10 şərtini ödəsin.

  • Əgər vergül sağa sürüşdürülürsə (kiçik ədədləri böyük ədədə çevirərkən), nn mənfi olur. Sürüşdürülən rəqəmlərin sayı nn-in mütləq qiymətinə bərabərdir. Məsələn, 0.0000078=7.8⋅10−60.0000078 = 7.8 \cdot 10^{-6}. Vergül 6 vahid sağa sürüşdürüldü, n=−6n=-6.
  • Əgər vergül sola sürüşdürülürsə (böyük ədədləri kiçik ədədə çevirərkən), nn müsbət olur. Sürüşdürülən rəqəmlərin sayı nn-ə bərabərdir. Məsələn, 123400000=1.234⋅108123400000 = 1.234 \cdot 10^8. Vergül 8 vahid sola sürüşdürüldü, n=8n=8.
  • Tam ədədlərdə vergül ədədin sonunda hesab olunur. Məsələn, 500=5⋅102500 = 5 \cdot 10^2.

Standart şəkildə ədədlərlə əməllər

Standart şəkildə verilmiş ədədləri vurmaq və bölmək daha asandır.

  • Vurma: (a⋅10n)⋅(b⋅10m)=(a⋅b)⋅10n+m(a \cdot 10^n) \cdot (b \cdot 10^m) = (a \cdot b) \cdot 10^{n+m}. Nəticəni yenidən standart şəklə gətirmək lazım gələ bilər. Məsələn, (2⋅103)⋅(3⋅104)=6⋅107(2 \cdot 10^3) \cdot (3 \cdot 10^4) = 6 \cdot 10^7.
  • Bölmə: (a⋅10n)/(b⋅10m)=(a/b)⋅10n−m(a \cdot 10^n) / (b \cdot 10^m) = (a / b) \cdot 10^{n-m}. Nəticəni yenidən standart şəklə gətirmək lazım gələ bilər. Məsələn, (8⋅105)/(2⋅102)=4⋅103(8 \cdot 10^5) / (2 \cdot 10^2) = 4 \cdot 10^3.
  • Toplama və çıxma üçün tərtiblər eyni olmalıdır. Məsələn, 2⋅103+5⋅102=2⋅103+0.5⋅103=2.5⋅1032 \cdot 10^3 + 5 \cdot 10^2 = 2 \cdot 10^3 + 0.5 \cdot 10^3 = 2.5 \cdot 10^3.

Yadda saxla

  1. Ədədin standart şəkli a⋅10na \cdot 10^n şəklindədir.
  2. 1≤∣a∣<101 \le |a| < 10 şərti ödənməlidir.
  3. nn tam ədəddir (ədədin tərtibi).
  4. Vergül sola sürüşəndə nn müsbət, sağa sürüşəndə nn mənfi olur.
  5. Standart şəkildəki ədədləri vurarkən üstlər toplanır, bölərkən çıxılır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    54300000000 ədədini standart şəkildə yazın.

    Həlli

    Vergül ədədin sonunda, 5 rəqəminin sağına qədər sola sürüşdürülməlidir. Bu 10 rəqəm sürüşdürmə deməkdir. Deməli, n=10n=10. Nəticə: 5.43⋅10105.43 \cdot 10^{10}.

  2. Misal 2

    0.00000000801 ədədini standart şəkildə yazın.

    Həlli

    Vergül 8 rəqəminin sağına qədər sağa sürüşdürülməlidir. Bu 9 rəqəm sürüşdürmə deməkdir. Deməli, n=−9n=-9. Nəticə: 8.01⋅10−98.01 \cdot 10^{-9}.

  3. Misal 3

    (3.2⋅104)⋅(2⋅10−2)(3.2 \cdot 10^4) \cdot (2 \cdot 10^{-2}) hasilini hesablayın və standart şəkildə yazın.

    Həlli

    (3.2⋅2)⋅104+(−2)=6.4⋅102(3.2 \cdot 2) \cdot 10^{4+(-2)} = 6.4 \cdot 10^2. Bu ədəd artıq standart şəklindədir.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı ədəd standart şəkildə verilmişdir?

    1. 12⋅10512 \cdot 10^5
    2. 0.5⋅10−30.5 \cdot 10^{-3}
    3. 7.1⋅1047.1 \cdot 10^4
    4. 10⋅10210 \cdot 10^2
    5. 1.23⋅100.51.23 \cdot 10^{0.5}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 7.1⋅1047.1 \cdot 10^4

    aa ədədi 1≤∣a∣<101 \le |a| < 10 şərtini ödəməlidir. A variantında 12≮1012 \not< 10, B variantında 0.5≱10.5 \not\ge 1, D variantında 10≮1010 \not< 10. E variantında nn tam ədəd deyil. C variantı isə qaydalara uyğundur.

  2. 6700000067000000 ədədinin standart şəkli hansıdır?

    1. 6.7⋅1076.7 \cdot 10^7
    2. 67⋅10667 \cdot 10^6
    3. 0.67⋅1080.67 \cdot 10^8
    4. 6.7⋅10−76.7 \cdot 10^{-7}
    5. 670⋅105670 \cdot 10^5
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 6.7⋅1076.7 \cdot 10^7

    Vergül 6 rəqəminin sağına qədər 7 vahid sola sürüşdürülür. Beləliklə, a=6.7a=6.7, n=7n=7 olur.

  3. 0.000000250.00000025 ədədinin tərtibi nəyə bərabərdir?

    1. 7
    2. -7
    3. 8
    4. -8
    5. 9
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B -7

    Vergül 2 rəqəminin sağına qədər 7 vahid sağa sürüşdürülür. Bu halda tərtib (üst) mənfi olur, yəni n=−7n=-7.

Tipik səhvlər

  • aa ədədini 1≤∣a∣<101 \le |a| < 10 aralığında saxlamamaq (məsələn, 12⋅10412 \cdot 10^4 və ya 0.5⋅1060.5 \cdot 10^6 yazmaq).
  • Vergülü sürüşdürərkən üstün işarəsini səhv salmaq (məsələn, böyük ədədlər üçün mənfi üst yazmaq).
  • Tam ədədlərdə vergülün yerini səhv müəyyən etmək (məsələn, 500 ədədini 5⋅1025 \cdot 10^2 əvəzinə 5⋅1035 \cdot 10^3 kimi yazmaq).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.