Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Kvadrat köklər daxil olan ifadələrin çevrilməsi

Kvadrat köklər riyaziyyatda tez-tez rast gəlinən ifadələrdir. Onları sadələşdirmək və müxtəlif formaya salmaq bacarığı həm tənliklərin həllində, həm də ifadələrin qiymətinin tapılmasında vacibdir. Bu dərsdə siz köklü ifadələrlə işləməyin əsas üsullarını öyrənəcəksiniz.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Vurğun kök işarəsi altından çıxarılması

a2b=∣a∣b\sqrt{a^2b} = |a|\sqrt{b} düsturu ilə vurğu kök işarəsi altından çıxarmaq olar. Burada b≥0b \ge 0 olmalıdır. Əgər a≥0a \ge 0 olarsa, a2b=ab\sqrt{a^2b} = a\sqrt{b} olar. Əgər a<0a < 0 olarsa, onda a2b=−ab\sqrt{a^2b} = -a\sqrt{b} olar.

Məsələn, 12=4⋅3=22⋅3=23\sqrt{12} = \sqrt{4 \cdot 3} = \sqrt{2^2 \cdot 3} = 2\sqrt{3}. Həmçinin, 18x3=9x2⋅2x=∣3x∣2x\sqrt{18x^3} = \sqrt{9x^2 \cdot 2x} = |3x|\sqrt{2x}. Kökün mənası olması üçün x≥0x \ge 0 olmalıdır, bu halda ∣3x∣=3x|3x|=3x, yəni 18x3=3x2x\sqrt{18x^3} = 3x\sqrt{2x}.

Vurğun kök işarəsi altına salınması

Vurğu kök işarəsi altına salmaq üçün onu kvadrata yüksəldib kökün altındakı ifadəyə vurmaq lazımdır. Əgər vurulan ədəd müsbətdirsə (a≥0a \ge 0), onda ab=a2ba\sqrt{b} = \sqrt{a^2b} olar. Məsələn, 23=22⋅3=4⋅3=122\sqrt{3} = \sqrt{2^2 \cdot 3} = \sqrt{4 \cdot 3} = \sqrt{12}.

Əgər vurulan ədəd mənfidirsə (a<0a < 0), onda mənfi işarəsi kök xaricində qalır: ab=−a2ba\sqrt{b} = -\sqrt{a^2b}. Məsələn, −32=−32⋅2=−9⋅2=−18-3\sqrt{2} = -\sqrt{3^2 \cdot 2} = -\sqrt{9 \cdot 2} = -\sqrt{18}. Unutmayın ki, kökaltı ifadə mənfi ola bilməz, yəni b≥0b \ge 0 olmalıdır.

Məxrəcin irrasionallıqdan azad edilməsi

Kəsrin məxrəcini irrasionallıqdan azad etmək üçün kəsrin surətini və məxrəcini məxrəcdəki irrasional ifadəyə qoşma olan ifadəyə vurmaq lazımdır.

  1. Əgər məxrəc a\sqrt{a} şəklindədirsə, surət və məxrəci a\sqrt{a}-yə vurun: ba=baa⋅a=baa\frac{b}{\sqrt{a}} = \frac{b\sqrt{a}}{\sqrt{a} \cdot \sqrt{a}} = \frac{b\sqrt{a}}{a}. Məsələn, 12=1⋅22⋅2=22\frac{1}{\sqrt{2}} = \frac{1 \cdot \sqrt{2}}{\sqrt{2} \cdot \sqrt{2}} = \frac{\sqrt{2}}{2}.

  2. Əgər məxrəc a±ba \pm \sqrt{b} və ya a±b\sqrt{a} \pm \sqrt{b} şəklindədirsə, surət və məxrəci onun qoşmasına vurun. Qoşma o deməkdir ki, işarə əksinə dəyişir. Məsələn, a+ba+\sqrt{b} üçün qoşma a−ba-\sqrt{b} olar. Bu zaman (x−y)(x+y)=x2−y2(x-y)(x+y) = x^2-y^2 düsturundan istifadə edilir. Məsələn, 12+3=1⋅(2−3)(2+3)(2−3)=2−322−(3)2=2−34−3=2−3\frac{1}{2+\sqrt{3}} = \frac{1 \cdot (2-\sqrt{3})}{(2+\sqrt{3})(2-\sqrt{3})} = \frac{2-\sqrt{3}}{2^2 - (\sqrt{3})^2} = \frac{2-\sqrt{3}}{4-3} = 2-\sqrt{3}.

Kvadrat köklər daxil olan ifadələrin sadələşdirilməsi

Kvadrat köklər daxil olan ifadələri sadələşdirmək üçün oxşar kökləri toplamaq/çıxmaq, vurma düsturlarından istifadə etmək və ya kökaltı ifadələri sadələşdirmək lazımdır.

  • Oxşar köklərin toplanması/çıxılması: Yalnız kökaltı ifadələri eyni olan kökləri toplamaq və ya çıxmaq olar: ax+bx=(a+b)xa\sqrt{x} + b\sqrt{x} = (a+b)\sqrt{x}. Məsələn, 32+52=823\sqrt{2} + 5\sqrt{2} = 8\sqrt{2}. Bəzən kökaltı ifadələri əvvəlcə sadələşdirmək lazımdır: 98−50+8=49⋅2−25⋅2+4⋅2=72−52+22=(7−5+2)2=42\sqrt{98} - \sqrt{50} + \sqrt{8} = \sqrt{49 \cdot 2} - \sqrt{25 \cdot 2} + \sqrt{4 \cdot 2} = 7\sqrt{2} - 5\sqrt{2} + 2\sqrt{2} = (7-5+2)\sqrt{2} = 4\sqrt{2}.

  • Müxtəsər vurma düsturlarından istifadə: Kvadrat köklər daxil olan ifadələr üçün də müxtəsər vurma düsturları tətbiq olunur:

    • (a±b)2=a±2ab+b(\sqrt{a} \pm \sqrt{b})^2 = a \pm 2\sqrt{ab} + b. Məsələn, (5+2)2=(5)2+252+(2)2=5+210+2=7+210(\sqrt{5}+\sqrt{2})^2 = (\sqrt{5})^2 + 2\sqrt{5}\sqrt{2} + (\sqrt{2})^2 = 5 + 2\sqrt{10} + 2 = 7+2\sqrt{10}.
    • (a−b)(a+b)=a−b(\sqrt{a} - \sqrt{b})(\sqrt{a} + \sqrt{b}) = a - b. Məsələn, (7−2)(7+2)=(7)2−22=7−4=3(\sqrt{7}-2)(\sqrt{7}+2) = (\sqrt{7})^2 - 2^2 = 7-4=3.

Yadda saxla

  1. Vurğun kök işarəsi altından çıxarılması: a2b=∣a∣b\sqrt{a^2b} = |a|\sqrt{b} (burada b≥0b \ge 0).
  2. Vurğun kök işarəsi altına salınması: ab=a2ba\sqrt{b} = \sqrt{a^2b} (a≥0,b≥0a \ge 0, b \ge 0) və ab=−a2ba\sqrt{b} = -\sqrt{a^2b} (a<0,b≥0a < 0, b \ge 0).
  3. Məxrəci irrasionallıqdan azad etmək üçün qoşmasına vurun: 1a=aa\frac{1}{\sqrt{a}} = \frac{\sqrt{a}}{a}, 1a±b=a∓ba2−b\frac{1}{a \pm \sqrt{b}} = \frac{a \mp \sqrt{b}}{a^2-b} (qoşma ifadəyə vurmaqla).
  4. Oxşar köklər toplanır/çıxılır: ax+bx=(a+b)xa\sqrt{x} + b\sqrt{x} = (a+b)\sqrt{x}.
  5. Müxtəsər vurma düsturları: (a±b)2=a±2ab+b(\sqrt{a} \pm \sqrt{b})^2 = a \pm 2\sqrt{ab} + b, (a−b)(a+b)=a−b(\sqrt{a} - \sqrt{b})(\sqrt{a} + \sqrt{b}) = a - b.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: 13−1−13+1\frac{1}{\sqrt{3}-1} - \frac{1}{\sqrt{3}+1}.

    Həlli

    1. Hər iki kəsrin məxrəcini irrasionallıqdan azad edək və ya ortaq məxrəcə gətirək. Ortaq məxrəc (3−1)(3+1)(\sqrt{3}-1)(\sqrt{3}+1) olar.
    2. (3−1)(3+1)=(3)2−12=3−1=2(\sqrt{3}-1)(\sqrt{3}+1) = (\sqrt{3})^2 - 1^2 = 3-1=2.
    3. Birinci kəsrin surətini (3+1)(\sqrt{3}+1)-ə, ikinci kəsrin surətini (3−1)(\sqrt{3}-1)-ə vuraq: 1⋅(3+1)(3−1)(3+1)−1⋅(3−1)(3+1)(3−1)=3+12−3−12\frac{1 \cdot (\sqrt{3}+1)}{(\sqrt{3}-1)(\sqrt{3}+1)} - \frac{1 \cdot (\sqrt{3}-1)}{(\sqrt{3}+1)(\sqrt{3}-1)} = \frac{\sqrt{3}+1}{2} - \frac{\sqrt{3}-1}{2}.
    4. Kəsrləri çıxaq: (3+1)−(3−1)2=3+1−3+12=22=1\frac{(\sqrt{3}+1) - (\sqrt{3}-1)}{2} = \frac{\sqrt{3}+1-\sqrt{3}+1}{2} = \frac{2}{2} = 1.

    Cavab: 11.

  2. Misal 2

    İfadəni sadələşdirin: 75−48+12\sqrt{75} - \sqrt{48} + \sqrt{12}.

    Həlli

    1. Hər bir kökaltı ifadədən tam kvadrat vurğu çıxaraq kökləri sadələşdirək: 75=25⋅3=52⋅3=53\sqrt{75} = \sqrt{25 \cdot 3} = \sqrt{5^2 \cdot 3} = 5\sqrt{3}. 48=16⋅3=42⋅3=43\sqrt{48} = \sqrt{16 \cdot 3} = \sqrt{4^2 \cdot 3} = 4\sqrt{3}. 12=4⋅3=22⋅3=23\sqrt{12} = \sqrt{4 \cdot 3} = \sqrt{2^2 \cdot 3} = 2\sqrt{3}.
    2. Sadələşdirdiyimiz kökləri ifadədə yerinə qoyaq: 53−43+235\sqrt{3} - 4\sqrt{3} + 2\sqrt{3}.
    3. Oxşar kökləri toplayıb çıxaq: (5−4+2)3=(1+2)3=33(5-4+2)\sqrt{3} = (1+2)\sqrt{3} = 3\sqrt{3}.

    Cavab: 333\sqrt{3}.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. İfadəni sadələşdirin: (10−6)2+260(\sqrt{10} - \sqrt{6})^2 + 2\sqrt{60}.

    1. 16+41516+4\sqrt{15}
    2. 1616
    3. 1010
    4. 16+21016+2\sqrt{10}
    5. 44
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B 1616

    (10−6)2=(10)2−2106+(6)2=10−260+6=16−260(\sqrt{10} - \sqrt{6})^2 = (\sqrt{10})^2 - 2\sqrt{10}\sqrt{6} + (\sqrt{6})^2 = 10 - 2\sqrt{60} + 6 = 16 - 2\sqrt{60}. Beləliklə, 16−260+260=1616 - 2\sqrt{60} + 2\sqrt{60} = 16.

  2. Məxrəci irrasionallıqdan azad edin: 63−3\frac{6}{3-\sqrt{3}}.

    1. 3+33+\sqrt{3}
    2. 3−33-\sqrt{3}
    3. 2(3+3)2(3+\sqrt{3})
    4. 6(3+3)6(3+\sqrt{3})
    5. 6+36+\sqrt{3}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 3+33+\sqrt{3}

    Məxrəcin qoşması 3+33+\sqrt{3}-dür. Kəsrin surətini və məxrəcini 3+33+\sqrt{3}-ə vuraq: 6(3+3)(3−3)(3+3)=6(3+3)32−(3)2=6(3+3)9−3=6(3+3)6=3+3\frac{6(3+\sqrt{3})}{(3-\sqrt{3})(3+\sqrt{3})} = \frac{6(3+\sqrt{3})}{3^2 - (\sqrt{3})^2} = \frac{6(3+\sqrt{3})}{9-3} = \frac{6(3+\sqrt{3})}{6} = 3+\sqrt{3}.

  3. Əgər a<0a<0 olarsa, a2+4a2\sqrt{a^2} + \sqrt{4a^2} ifadəsini sadələşdirin.

    1. 3a3a
    2. −3a-3a
    3. aa
    4. −a-a
    5. 3∣a∣3|a|
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B −3a-3a

    a2=∣a∣\sqrt{a^2} = |a|. 4a2=4⋅a2=22⋅a2=∣2a∣=2∣a∣\sqrt{4a^2} = \sqrt{4 \cdot a^2} = \sqrt{2^2 \cdot a^2} = |2a| = 2|a|. İfadəni sadələşdirək: ∣a∣+2∣a∣=3∣a∣|a| + 2|a| = 3|a|. Şərtə görə a<0a<0 olduğu üçün ∣a∣=−a|a| = -a. Deməli, 3∣a∣=3(−a)=−3a3|a| = 3(-a) = -3a.

Tipik səhvlər

  • a2=a\sqrt{a^2}=a yazmaq. Doğrusu a2=∣a∣\sqrt{a^2}=|a|-dır. aa-nın işarəsindən asılı olaraq ∣a∣|a| ya aa, ya da −a-a olur.
  • Məxrəci irrasionallıqdan azad edərkən qoşma ifadədən düzgün istifadə etməmək. Məsələn, 1a+b\frac{1}{a+\sqrt{b}} ifadəsini sadəcə b\sqrt{b}-yə vurmaq.
  • Kökaltı ifadələri sadələşdirmədən toplamaq və ya çıxmaq. Məsələn, 8+2=10\sqrt{8} + \sqrt{2} = \sqrt{10} yazmaq. Doğrusu 22+2=322\sqrt{2} + \sqrt{2} = 3\sqrt{2}.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.