Vuruğun kök işarəsi altından çıxarılması
Vuruğu kök işarəsi altından çıxarmaq üçün kökaltı ifadəni elə vuruqlara ayırmaq lazımdır ki, onlardan birindən kök tamamilə çıxsın. Bu zaman aşağıdakı qaydalar tətbiq olunur:
-
Tək dərəcəli köklər üçün ( tək ədəd olduqda): Burada istənilən həqiqi ədəd ola bilər. Tək dərəcəli köklər üçün istənilən həqiqi ədəd ola bilər, çünki kökaltı ifadə mənfi də ola bilər (məsələn, ). Məsələn: . Dəyişənlərlə: .
-
Cüt dərəcəli köklər üçün ( cüt ədəd olduqda): Burada istənilən həqiqi ədəd ola bilər, lakin olmalıdır. Çünki cüt dərəcəli kökün mənası olması üçün kökaltı ifadə mənfi olmamalıdır. Modul işarəsi -nın müsbət və ya mənfi olmasından asılı olmayaraq, kökdən çıxan vuruğun müsbət qiymətini təmin edir. Məsələn: . Dəyişənlərlə: . Burada olmalıdır. Əgər şərti verilərsə, onda olar. Əgər şərti verilərsə, onda olar.
Vuruğun kök işarəsi altına salınması
Vuruğu kök işarəsi altına salmaq üçün onu kökün dərəcəsinə yüksəldib kökaltı ifadəyə vurmaq lazımdır. Bu zaman da kökün dərəcəsindən asılı olaraq şərtlər nəzərə alınmalıdır:
-
Tək dərəcəli köklər üçün ( tək ədəd olduqda): Burada istənilən həqiqi ədəd ola bilər. də istənilən həqiqi ədəd ola bilər (kökaltı ifadənin mənası olması şərtilə). Məsələn: . Dəyişənlərlə: .
-
Cüt dərəcəli köklər üçün ( cüt ədəd olduqda): Burada kök işarəsi qarşısındakı vuruğun işarəsi vacibdir. Kökaltı ifadə mənfi ola bilməz, ona görə də kök işarəsi altına salınan vuruq müsbət olmalıdır. Əgər vuruq mənfidirsə, mənfi işarə kökün qabağında qalır.
-
Əgər olarsa: Burada olmalıdır. Məsələn: . Dəyişənlərlə (): .
-
Əgər olarsa: Burada olmalıdır. Mənfi ədədini kök işarəsi altına salarkən, -nın müsbət qiymətini (yəni -nı) kök altına salırıq, mənfi işarə isə kökün qabağında qalır. Məsələn: . Dəyişənlərlə (): .
-
Bu çevrilmələrdə həmişə kökaltı ifadənin mümkün qiymətlər oblastını (DMO) nəzərə alın.
Yadda saxla
- Vuruğu cüt dərəcəli kök altından çıxararkən modul işarəsindən istifadə olunur: ( cüt).
- Vuruğu tək dərəcəli kök altından çıxararkən modul işarəsinə ehtiyac yoxdur: ( tək).
- Müsbət vuruğu cüt dərəcəli kök altına salarkən: ( cüt).
- Mənfi vuruğu cüt dərəcəli kök altına salarkən: ( cüt).
- Vuruğu tək dərəcəli kök altına salarkən işarəyə fikir verilmir: ( tək).
- Bütün hallarda cüt dərəcəli kökün altındakı ifadə mənfi olmamalıdır.
Həll olunmuş misallar
Misal 1
İfadəni sadələşdirin: , burada .
Həlli
İfadəni vuruqlara ayıraq:
Kökün xassələrindən istifadə edərək vuruqları kök altından çıxaraq:
Nəticəni yazaq:
Şərtə görə , deməli . həmişə müsbət olduğundan .
Beləliklə, ifadənin sadələşdirilmiş şəkli:
Cavab:
Misal 2
İfadəni kök işarəsi altına salın: , burada və .
Həlli
Verilmiş ifadə -dir. Şərtə görə olduğundan, ifadəsi müsbət ədəddir (məsələn, olarsa, ).
Deməli, kök işarəsi qarşısındakı vuruq müsbətdir. Bu halda vuruğu birbaşa kök işarəsi altına sala bilərik:
Kvadratı hesablayaq:
Sadələşdirək:
Cavab:
Özünü yoxla
Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.
ifadəsində vuruğu kök işarəsi altından çıxarın ().
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
. Kök altından çıxaraq: . ( olduğu üçün və )
ifadəsində vuruğu kök işarəsi altına salın ().
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: B
Vuruq -dır. olduğundan mənfi ədəddir. Mənfi vuruğu cüt dərəcəli kök işarəsi altına salarkən, mənfi işarə kökün qabağında qalır: .
İfadəni sadələşdirin: .
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: A
. Tək dərəcəli kök olduğu üçün modul işarəsinə ehtiyac yoxdur: .
Tipik səhvlər
- Cüt dərəcəli kökdən vuruq çıxararkən modul işarəsini unudmaq. Məsələn, yazmaq, halbuki olmalıdır.
- Mənfi ədədi cüt dərəcəli kök işarəsi altına salarkən işarəni düzgün nəzərə almamaq. Məsələn, ifadəsini kimi yazmaq, halbuki doğru cavab olmalıdır.
- Kökaltı ifadənin cüt dərəcəli köklərdə mənfi ola bilməyəcəyini unudmaq. Məsələn, ifadəsində halını nəzərə almadan işləmək.
Hələ də tam aydın deyil?
Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.