Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Vuruğun kök işarəsi altından çıxarılması və kök işarəsi altına salınması

Kök daxil olan ifadələri sadələşdirmək riyaziyyatda vacib bacarıqdır. Vuruqları kök işarəsi altından çıxarmaq və ya kök işarəsi altına salmaq bu cür sadələşdirmələrin əsas üsullarından biridir və DİM imtahanlarında tez-tez qarşıya çıxır. Bu dərsi öyrənməklə irrasional ifadələrlə işləmək qabiliyyətinizi artıracaqsınız.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Vuruğun kök işarəsi altından çıxarılması

Vuruğu kök işarəsi altından çıxarmaq üçün kökaltı ifadəni elə vuruqlara ayırmaq lazımdır ki, onlardan birindən kök tamamilə çıxsın. Bu zaman aşağıdakı qaydalar tətbiq olunur:

  1. Tək dərəcəli köklər üçün (nn tək ədəd olduqda): anbn=abn\sqrt[n]{a^n b} = a \sqrt[n]{b} Burada aa istənilən həqiqi ədəd ola bilər. Tək dərəcəli köklər üçün bb istənilən həqiqi ədəd ola bilər, çünki kökaltı ifadə mənfi də ola bilər (məsələn, −83=−2\sqrt[3]{-8}=-2). Məsələn: 243=8⋅33=23⋅33=233\sqrt[3]{24} = \sqrt[3]{8 \cdot 3} = \sqrt[3]{2^3 \cdot 3} = 2\sqrt[3]{3}. Dəyişənlərlə: x4y33=x3⋅x⋅y33=xyx3\sqrt[3]{x^4 y^3} = \sqrt[3]{x^3 \cdot x \cdot y^3} = x y \sqrt[3]{x}.

  2. Cüt dərəcəli köklər üçün (nn cüt ədəd olduqda): anbn=∣a∣bn\sqrt[n]{a^n b} = |a| \sqrt[n]{b} Burada aa istənilən həqiqi ədəd ola bilər, lakin b≥0b \ge 0 olmalıdır. Çünki cüt dərəcəli kökün mənası olması üçün kökaltı ifadə mənfi olmamalıdır. Modul işarəsi aa-nın müsbət və ya mənfi olmasından asılı olmayaraq, kökdən çıxan vuruğun müsbət qiymətini təmin edir. Məsələn: 75=25⋅3=52⋅3=∣5∣3=53\sqrt{75} = \sqrt{25 \cdot 3} = \sqrt{5^2 \cdot 3} = |5|\sqrt{3} = 5\sqrt{3}. Dəyişənlərlə: x2y=∣x∣y\sqrt{x^2 y} = |x|\sqrt{y}. Burada y≥0y \ge 0 olmalıdır. Əgər x≥0x \ge 0 şərti verilərsə, onda x2y=xy\sqrt{x^2 y} = x\sqrt{y} olar. Əgər x<0x < 0 şərti verilərsə, onda x2y=−xy\sqrt{x^2 y} = -x\sqrt{y} olar.

Vuruğun kök işarəsi altına salınması

Vuruğu kök işarəsi altına salmaq üçün onu kökün dərəcəsinə yüksəldib kökaltı ifadəyə vurmaq lazımdır. Bu zaman da kökün dərəcəsindən asılı olaraq şərtlər nəzərə alınmalıdır:

  1. Tək dərəcəli köklər üçün (nn tək ədəd olduqda): abn=anbna \sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b} Burada aa istənilən həqiqi ədəd ola bilər. bb də istənilən həqiqi ədəd ola bilər (kökaltı ifadənin mənası olması şərtilə). Məsələn: 323=33⋅23=27⋅23=5433\sqrt[3]{2} = \sqrt[3]{3^3 \cdot 2} = \sqrt[3]{27 \cdot 2} = \sqrt[3]{54}. Dəyişənlərlə: 2xy3=(2x)3y3=8x3y32x\sqrt[3]{y} = \sqrt[3]{(2x)^3 y} = \sqrt[3]{8x^3 y}.

  2. Cüt dərəcəli köklər üçün (nn cüt ədəd olduqda): Burada kök işarəsi qarşısındakı vuruğun işarəsi vacibdir. Kökaltı ifadə mənfi ola bilməz, ona görə də kök işarəsi altına salınan vuruq müsbət olmalıdır. Əgər vuruq mənfidirsə, mənfi işarə kökün qabağında qalır.

    • Əgər a≥0a \ge 0 olarsa: abn=anbna \sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b} Burada b≥0b \ge 0 olmalıdır. Məsələn: 53=52⋅3=25⋅3=755\sqrt{3} = \sqrt{5^2 \cdot 3} = \sqrt{25 \cdot 3} = \sqrt{75}. Dəyişənlərlə (x≥0x \ge 0): xy=x2yx\sqrt{y} = \sqrt{x^2 y}.

    • Əgər a<0a < 0 olarsa: abn=−anbna \sqrt[n]{b} = -\sqrt[n]{a^n b} Burada b≥0b \ge 0 olmalıdır. Mənfi aa ədədini kök işarəsi altına salarkən, aa-nın müsbət qiymətini (yəni ∣a∣|a|-nı) kök altına salırıq, mənfi işarə isə kökün qabağında qalır. Məsələn: −25=−(−2)2⋅5=−4⋅5=−20-2\sqrt{5} = -\sqrt{(-2)^2 \cdot 5} = -\sqrt{4 \cdot 5} = -\sqrt{20}. Dəyişənlərlə (x<0x < 0): xy=−x2yx\sqrt{y} = -\sqrt{x^2 y}.

Bu çevrilmələrdə həmişə kökaltı ifadənin mümkün qiymətlər oblastını (DMO) nəzərə alın.

Yadda saxla

  1. Vuruğu cüt dərəcəli kök altından çıxararkən modul işarəsindən istifadə olunur: anbn=∣a∣bn\sqrt[n]{a^n b} = |a| \sqrt[n]{b} (nn cüt).
  2. Vuruğu tək dərəcəli kök altından çıxararkən modul işarəsinə ehtiyac yoxdur: anbn=abn\sqrt[n]{a^n b} = a \sqrt[n]{b} (nn tək).
  3. Müsbət vuruğu cüt dərəcəli kök altına salarkən: abn=anbna\sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b} (a≥0,na \ge 0, n cüt).
  4. Mənfi vuruğu cüt dərəcəli kök altına salarkən: abn=−anbna\sqrt[n]{b} = -\sqrt[n]{a^n b} (a<0,na < 0, n cüt).
  5. Vuruğu tək dərəcəli kök altına salarkən işarəyə fikir verilmir: abn=anbna\sqrt[n]{b} = \sqrt[n]{a^n b} (nn tək).
  6. Bütün hallarda cüt dərəcəli kökün altındakı ifadə mənfi olmamalıdır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: 72a3b4\sqrt{72a^3b^4}, burada a≥0a \ge 0.

    Həlli

    İfadəni vuruqlara ayıraq: 72a3b4=36⋅2⋅a2⋅a⋅(b2)2\sqrt{72a^3b^4} = \sqrt{36 \cdot 2 \cdot a^2 \cdot a \cdot (b^2)^2}

    Kökün xassələrindən istifadə edərək vuruqları kök altından çıxaraq: 36⋅2⋅a2⋅a⋅(b2)2\sqrt{36} \cdot \sqrt{2} \cdot \sqrt{a^2} \cdot \sqrt{a} \cdot \sqrt{(b^2)^2}

    Nəticəni yazaq: 6⋅2⋅∣a∣⋅a⋅∣b2∣6 \cdot \sqrt{2} \cdot |a| \cdot \sqrt{a} \cdot |b^2|

    Şərtə görə a≥0a \ge 0, deməli ∣a∣=a|a|=a. b2b^2 həmişə müsbət olduğundan ∣b2∣=b2|b^2|=b^2.

    Beləliklə, ifadənin sadələşdirilmiş şəkli: 6ab22a6a b^2 \sqrt{2a}

    Cavab: 6ab22a6ab^2\sqrt{2a}

  2. Misal 2

    İfadəni kök işarəsi altına salın: −3x2y-3x\sqrt{2y}, burada x<0x < 0 və y≥0y \ge 0.

    Həlli

    Verilmiş ifadə −3x2y-3x\sqrt{2y}-dir. Şərtə görə x<0x < 0 olduğundan, −3x-3x ifadəsi müsbət ədəddir (məsələn, x=−1x=-1 olarsa, −3x=3-3x=3).

    Deməli, kök işarəsi qarşısındakı vuruq (−3x)(-3x) müsbətdir. Bu halda vuruğu birbaşa kök işarəsi altına sala bilərik: −3x2y=(−3x)2⋅2y-3x\sqrt{2y} = \sqrt{(-3x)^2 \cdot 2y}

    Kvadratı hesablayaq: =9x2⋅2y= \sqrt{9x^2 \cdot 2y}

    Sadələşdirək: =18x2y= \sqrt{18x^2 y}

    Cavab: 18x2y\sqrt{18x^2 y}

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. 128x5y8\sqrt{128x^5y^8} ifadəsində vuruğu kök işarəsi altından çıxarın (x≥0x \ge 0).

    1. 8x2y42x8x^2y^4\sqrt{2x}
    2. 8x4y22x8x^4y^2\sqrt{2x}
    3. 2x2y48x2x^2y^4\sqrt{8x}
    4. 16x2y4x16x^2y^4\sqrt{x}
    5. 8x2y4x8x^2y^4\sqrt{x}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 8x2y42x8x^2y^4\sqrt{2x}

    128x5y8=64⋅2⋅x4⋅x⋅y8\sqrt{128x^5y^8} = \sqrt{64 \cdot 2 \cdot x^4 \cdot x \cdot y^8}. Kök altından çıxaraq: 64⋅x4⋅y8⋅2x=8x2y42x\sqrt{64} \cdot \sqrt{x^4} \cdot \sqrt{y^8} \cdot \sqrt{2x} = 8x^2y^4\sqrt{2x}. (x≥0x \ge 0 olduğu üçün ∣x2∣=x2|x^2|=x^2 və ∣y4∣=y4|y^4|=y^4)

  2. 5a3b5a\sqrt{3b} ifadəsində vuruğu kök işarəsi altına salın (a<0,b≥0a < 0, b \ge 0).

    1. 75a2b\sqrt{75a^2b}
    2. −75a2b-\sqrt{75a^2b}
    3. 15a2b\sqrt{15a^2b}
    4. −15a2b-\sqrt{15a^2b}
    5. 25a2b\sqrt{25a^2b}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B −75a2b-\sqrt{75a^2b}

    Vuruq 5a5a-dır. a<0a < 0 olduğundan 5a5a mənfi ədəddir. Mənfi vuruğu cüt dərəcəli kök işarəsi altına salarkən, mənfi işarə kökün qabağında qalır: 5a3b=−(5a)2⋅3b=−25a2⋅3b=−75a2b5a\sqrt{3b} = -\sqrt{(5a)^2 \cdot 3b} = -\sqrt{25a^2 \cdot 3b} = -\sqrt{75a^2b}.

  3. İfadəni sadələşdirin: 54x4y63\sqrt[3]{54x^4y^6}.

    1. 3xy22x33xy^2\sqrt[3]{2x}
    2. 3x2y22x33x^2y^2\sqrt[3]{2x}
    3. 2xy23x32xy^2\sqrt[3]{3x}
    4. 3xy2x33xy^2\sqrt[3]{x}
    5. 3xy2233xy^2\sqrt[3]{2}
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 3xy22x33xy^2\sqrt[3]{2x}

    54x4y63=27⋅2⋅x3⋅x⋅y63\sqrt[3]{54x^4y^6} = \sqrt[3]{27 \cdot 2 \cdot x^3 \cdot x \cdot y^6}. Tək dərəcəli kök olduğu üçün modul işarəsinə ehtiyac yoxdur: 273⋅x33⋅y63⋅2x3=3xy22x3\sqrt[3]{27} \cdot \sqrt[3]{x^3} \cdot \sqrt[3]{y^6} \cdot \sqrt[3]{2x} = 3xy^2\sqrt[3]{2x}.

Tipik səhvlər

  • Cüt dərəcəli kökdən vuruq çıxararkən modul işarəsini unudmaq. Məsələn, x2=x\sqrt{x^2}=x yazmaq, halbuki x2=∣x∣\sqrt{x^2}=|x| olmalıdır.
  • Mənfi ədədi cüt dərəcəli kök işarəsi altına salarkən işarəni düzgün nəzərə almamaq. Məsələn, −23-2\sqrt{3} ifadəsini (−2)2⋅3=12\sqrt{(-2)^2 \cdot 3} = \sqrt{12} kimi yazmaq, halbuki doğru cavab −12-\sqrt{12} olmalıdır.
  • Kökaltı ifadənin cüt dərəcəli köklərdə mənfi ola bilməyəcəyini unudmaq. Məsələn, a3\sqrt{a^3} ifadəsində a<0a<0 halını nəzərə almadan işləmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.