Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

√x² = |x| eyniliyi

Riyaziyyatda köklü ifadələrlə işləyərkən x2\sqrt{x^2} ifadəsinin xx-ə yox, ∣x∣|x|-ə bərabər olduğunu bilmək çox vacibdir. Bu eynilik bir çox şagird üçün çaşdırıcı ola bilər, lakin onun əhəmiyyətini başa düşmək irrasional ifadələrin sadələşdirilməsi və tənliklərin həlli üçün əsasdır. Bu dərsdə biz bu eyniliyin mahiyyətini və onun tətbiqini ətraflı araşdıracağıq.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Hesabi kvadrat kökün tərifi

Hesabi kvadrat kök, mənfi olmayan ədəddən çıxarılan və nəticəsi də mənfi olmayan bir ədəd olan kökdür. Başqa sözlə, a≥0a \ge 0 üçün a\sqrt{a} elə b≥0b \ge 0 ədədidir ki, b2=ab^2 = a olsun. Məsələn, 25=5\sqrt{25} = 5, çünki 52=255^2 = 25 və 5≥05 \ge 0. Qeyd edək ki, (−5)2(-5)^2 də 25-ə bərabərdir, lakin hesabi kvadrat kökün tərifi nəticənin mənfi olmamasını tələb edir. Buna görə 25\sqrt{25} heç vaxt −5-5 ola bilməz.

x2\sqrt{x^2} ifadəsinin mənası

İndi x2\sqrt{x^2} ifadəsinə baxaq. Burada kökaltı ifadə x2x^2-dir. xx istənilən həqiqi ədəd ola bilər. x2x^2 isə həmişə mənfi olmayan bir ədəddir (yəni x2≥0x^2 \ge 0). Hesabi kvadrat kökün tərifinə görə, x2\sqrt{x^2} ifadəsinin nəticəsi də mənfi olmayan bir ədəd olmalıdır.

Əgər x≥0x \ge 0 olarsa, onda x2=x\sqrt{x^2} = x olar. Məsələn, 32=9=3\sqrt{3^2} = \sqrt{9} = 3.

Əgər x<0x < 0 olarsa, onda x2\sqrt{x^2} necə olar? Məsələn, (−3)2=9=3\sqrt{(-3)^2} = \sqrt{9} = 3. Göründüyü kimi, nəticə xx-in özü deyil (çünki −3≠3-3 \ne 3), əksinə xx-in əks işarəlisi, yəni −x-x-dir.

Bu iki halı birləşdirərək, x2\sqrt{x^2} ifadəsinin xx-in mütləq qiymətinə, yəni ∣x∣|x|-ə bərabər olduğunu görürük.

Mütləq qiymət (modul) funksiyası

Mütləq qiymət (və ya modul) funksiyası ∣x∣|x| aşağıdakı kimi təyin olunur:

∣x∣={x,əgər x≥0−x,əgər x<0|x| = \begin{cases} x, & \text{əgər } x \ge 0 \\ -x, & \text{əgər } x < 0 \end{cases}

Bu tərifə görə, ∣x∣|x| həmişə mənfi olmayan bir ədəddir. Məsələn, ∣5∣=5|5|=5, ∣−5∣=5|-5|=5, ∣0∣=0|0|=0. Yuxarıdakı x2\sqrt{x^2} ifadəsinin nəticələrini modulun tərifi ilə müqayisə etsək, onların eyni olduğunu görərik. Beləliklə, x2=∣x∣\sqrt{x^2} = |x| eyniliyi həmişə doğrudur.

Yadda saxla

  1. Hesabi kvadrat kökün tərifinə görə, a\sqrt{a} həmişə mənfi olmayan ədəddir (a≥0a \ge 0 üçün).
  2. x2\sqrt{x^2} ifadəsinin nəticəsi də həmişə mənfi olmayan ədəd olmalıdır.
  3. Modul funksiyası ∣x∣|x| həmişə mənfi olmayan qiymət verir: ∣x∣=x|x| = x (x≥0x \ge 0 olduqda) və ∣x∣=−x|x| = -x (x<0x < 0 olduqda).
  4. İstənilən həqiqi xx üçün x2=∣x∣\sqrt{x^2} = |x| eyniliyi doğrudur.
  5. Bu eynilik köklü ifadələri sadələşdirərkən və tənlikləri həll edərkən mütləq nəzərə alınmalıdır.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    İfadəni sadələşdirin: (a−3)2\sqrt{(a-3)^2}, burada a<3a < 3.

    Həlli

    (a−3)2\sqrt{(a-3)^2} eyniliyindən istifadə edərək ∣a−3∣|a-3| alınır. Şərtə görə a<3a < 3, yəni a−3<0a-3 < 0. Modulun tərifinə görə, əgər ifadə mənfidirsə, moduldan müsbət çıxarmaq üçün qarşısına mənfi işarəsi qoyulur: ∣a−3∣=−(a−3)=3−a|a-3| = -(a-3) = 3-a.

    Cavab: 3−a3-a.

  2. Misal 2

    İfadəni sadələşdirin: 16x2\sqrt{16x^2}, burada x<0x < 0.

    Həlli

    16x2=16⋅x2=4⋅∣x∣\sqrt{16x^2} = \sqrt{16} \cdot \sqrt{x^2} = 4 \cdot |x|. Şərtə görə x<0x < 0. Modulun tərifinə görə, x<0x < 0 olduqda ∣x∣=−x|x| = -x. Beləliklə, 4⋅∣x∣=4⋅(−x)=−4x4 \cdot |x| = 4 \cdot (-x) = -4x.

    Cavab: −4x-4x.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Aşağıdakı ifadələrdən hansı həmişə doğrudur?

    1. x2=x\sqrt{x^2} = x
    2. x2=−x\sqrt{x^2} = -x
    3. x2=∣x∣\sqrt{x^2} = |x|
    4. x2=±x\sqrt{x^2} = \pm x
    5. x2=x2\sqrt{x^2} = x^2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C x2=∣x∣\sqrt{x^2} = |x|

    Hesabi kvadrat kökün tərifi nəticənin mənfi olmamasını tələb edir. xx mənfi ola bilər, −x-x mənfi ola bilər, ±x\pm x iki qiymət deməkdir, x2x^2 isə kök deyil. Yalnız ∣x∣|x| həmişə mənfi olmayan qiymət verir və x2\sqrt{x^2} ifadəsinin tərifinə uyğundur.

  2. (2−y)2\sqrt{(2-y)^2} ifadəsini sadələşdirin, əgər y>2y > 2 olarsa.

    1. 2−y2-y
    2. y−2y-2
    3. ∣2−y∣|2-y|
    4. ±(2−y)\pm(2-y)
    5. y+2y+2
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B y−2y-2

    (2−y)2=∣2−y∣\sqrt{(2-y)^2} = |2-y|. Şərtə görə y>2y > 2, deməli 2−y<02-y < 0. Modulun tərifinə görə, mənfi ifadənin modulu onun əksinə bərabərdir: ∣2−y∣=−(2−y)=y−2|2-y| = -(2-y) = y-2.

  3. a2+(a−1)2\sqrt{a^2} + \sqrt{(a-1)^2} ifadəsini sadələşdirin, əgər 0<a<10 < a < 1 olarsa.

    1. 2a−12a-1
    2. 1−2a1-2a
    3. 11
    4. −1-1
    5. 2a+12a+1
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: C 11

    a2+(a−1)2=∣a∣+∣a−1∣\sqrt{a^2} + \sqrt{(a-1)^2} = |a| + |a-1|. Şərtə görə 0<a<10 < a < 1. Deməli, aa müsbətdir, ∣a∣=a|a|=a. a−1a-1 isə mənfidir (məsələn, a=0.5a=0.5 üçün a−1=−0.5a-1=-0.5), deməli ∣a−1∣=−(a−1)=1−a|a-1|=-(a-1)=1-a. Onda ifadə a+(1−a)=1a + (1-a) = 1 olar.

Tipik səhvlər

  • x2\sqrt{x^2} ifadəsini sadəcə xx kimi yazmaq. Bu, xx mənfi olduqda səhv nəticəyə gətirir.
  • Modul işarəsini açarkən ifadənin işarəsini düzgün təyin etməmək. Məsələn, a<3a < 3 olduqda ∣a−3∣|a-3| ifadəsini a−3a-3 kimi açmaq.
  • Kökaltı ifadədəki x2x^2 ilə xx arasındakı fərqi başa düşməmək. xx istənilən həqiqi ədəd ola bilər, lakin x2\sqrt{x^2} həmişə mənfi olmayan bir qiymət verir.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.