Məzmuna keç

n-ci dərəcədən kök. İrrasional ifadələr. Həqiqi üstlü qüvvət

Qüvvətlərin müqayisəsi

Qüvvətlərin müqayisəsi riyaziyyatın əsas mövzularından biridir və DİM imtahanlarında tez-tez qarşılaşılan sual tiplərindən biridir. Bu dərsdə siz müxtəlif növ qüvvətləri necə düzgün müqayisə etməyi, onların xassələrindən istifadə edərək hansının daha böyük və ya kiçik olduğunu təyin etməyi öyrənəcəksiniz.

  • Qəbul, II mərhələ
  • Buraxılış, 11-ci sinif
  • Buraxılış, 9-cu sinif
Mövzu DİM-in 2027 proqramından, səh. 16

Eyni əsaslı qüvvətlərin müqayisəsi

Eyni əsaslı qüvvətləri müqayisə etmək üçün əsasın qiymətini nəzərə almaq lazımdır:

  1. Əsas 1-dən böyük olduqda (a>1a > 1): Üstü böyük olan qüvvət daha böyükdür. Yəni, x>yx > y olduqda ax>aya^x > a^y olar. Məsələn: 252^5 və 232^3. Burada 2>12 > 1 və 5>35 > 3 olduğu üçün 25>232^5 > 2^3 (32>832 > 8).

  2. Əsas 0 ilə 1 arasında olduqda (0<a<10 < a < 1): Üstü böyük olan qüvvət daha kiçikdir. Yəni, x>yx > y olduqda ax<aya^x < a^y olar. Məsələn: (13)4(\frac{1}{3})^4 və (13)2(\frac{1}{3})^2. Burada 0<13<10 < \frac{1}{3} < 1 və 4>24 > 2 olduğu üçün (13)4<(13)2(\frac{1}{3})^4 < (\frac{1}{3})^2 (181<19\frac{1}{81} < \frac{1}{9}).

Eyni üstlü qüvvətlərin müqayisəsi

Eyni üstlü qüvvətləri müqayisə etmək üçün əsasların qiymətlərini nəzərə almaq lazımdır. Bu zaman əsaslar müsbət olmalıdır (a>0,b>0a > 0, b > 0):

  1. Üst müsbət olduqda (n>0n > 0): Əsası böyük olan qüvvət daha böyükdür. Yəni, a>ba > b olduqda an>bna^n > b^n olar. Məsələn: 535^3 və 434^3. Burada 3>03 > 0 və 5>45 > 4 olduğu üçün 53>435^3 > 4^3 (125>64125 > 64).

  2. Üst mənfi olduqda (n<0n < 0): Əsası böyük olan qüvvət daha kiçikdir. Yəni, a>ba > b olduqda an<bna^n < b^n olar. Məsələn: 5−25^{-2} və 4−24^{-2}. Burada −2<0-2 < 0 və 5>45 > 4 olduğu üçün 5−2<4−25^{-2} < 4^{-2} (125<116\frac{1}{25} < \frac{1}{16}).

Qeyd: Mənfi əsaslı qüvvətlərin müqayisəsi daha mürəkkəbdir, çünki qüvvətin işarəsi üstün cüt və ya tək olmasından asılıdır. Məsələn, (−2)3=−8(-2)^3 = -8 və (−2)2=4(-2)^2 = 4. Bu halda, 4>−84 > -8, yəni (−2)2>(−2)3(-2)^2 > (-2)^3.

Müxtəlif əsaslı və müxtəlif üstlü qüvvətlərin müqayisəsi

Bu tip qüvvətləri müqayisə etmək üçün adətən onları ortaq əsasa və ya üstə gətirmək lazımdır:

  1. Ortak əsasa gətirmə: Qüvvətlərin əsaslarını eyni bir ədədin qüvvəti kimi yazaraq onları ortaq əsasa gətirin. Məsələn: 858^5 və 16316^3-ü müqayisə edin. 8=238 = 2^3 və 16=2416 = 2^4 olduğundan: 85=(23)5=23⋅5=2158^5 = (2^3)^5 = 2^{3 \cdot 5} = 2^{15} 163=(24)3=24⋅3=21216^3 = (2^4)^3 = 2^{4 \cdot 3} = 2^{12} İndi eyni əsaslı qüvvətləri müqayisə edirik: 215>2122^{15} > 2^{12}. Deməli, 85>1638^5 > 16^3.

  2. Ortak üstə gətirmə: Qüvvətlərin üstlərini eyni bir ədədin hasili kimi yazaraq onları ortaq üstə gətirin. Məsələn: 2302^{30} və 3203^{20}-ni müqayisə edin. Üstlərin ortaq böləni 10-dur: 230=(23)10=8102^{30} = (2^3)^{10} = 8^{10} 320=(32)10=9103^{20} = (3^2)^{10} = 9^{10} İndi eyni üstlü qüvvətləri müqayisə edirik: 810<9108^{10} < 9^{10}. Deməli, 230<3202^{30} < 3^{20}.

  3. Köklü ifadələrin müqayisəsi: Köklü ifadələri müqayisə etmək üçün onların dərəcələrini ortaq məxrəcə gətirmək olar. Bu, kəsr üstlü qüvvətləri ortaq üstə gətirmək deməkdir. Məsələn: 53\sqrt[3]{5} və 3\sqrt{3}-ü müqayisə edin. 53=51/3\sqrt[3]{5} = 5^{1/3} və 3=31/2\sqrt{3} = 3^{1/2}. Üstlərin ortaq məxrəci 6-dır. 51/3=52/6=(52)1/6=251/6=2565^{1/3} = 5^{2/6} = (5^2)^{1/6} = 25^{1/6} = \sqrt[6]{25} 31/2=33/6=(33)1/6=271/6=2763^{1/2} = 3^{3/6} = (3^3)^{1/6} = 27^{1/6} = \sqrt[6]{27} İndi eyni dərəcəli kökləri müqayisə edirik: 256<276\sqrt[6]{25} < \sqrt[6]{27}. Deməli, 53<3\sqrt[3]{5} < \sqrt{3}.

Yadda saxla

  1. Əsas a>1a>1 olduqda, ax>ay  ⟺  x>ya^x > a^y \iff x > y.
  2. Əsas 0<a<10<a<1 olduqda, ax>ay  ⟺  x<ya^x > a^y \iff x < y.
  3. Üst n>0n>0 olduqda, an>bn  ⟺  a>ba^n > b^n \iff a > b (əsaslar müsbət).
  4. Üst n<0n<0 olduqda, an>bn  ⟺  a<ba^n > b^n \iff a < b (əsaslar müsbət).
  5. Müxtəlif əsaslı və üstlü qüvvətləri ortaq əsasa və ya üstə gətirməklə müqayisə edin.
  6. Köklü ifadələri müqayisə etmək üçün onların dərəcələrini eyniləşdirin.

Həll olunmuş misallar

  1. Misal 1

    Müqayisə edin: 2752^{75} və 3503^{50}.

    Həlli

    İfadələri ortaq üstə gətirək. Üstlərin ən böyük ortaq böləni 25-dir (75=3⋅2575 = 3 \cdot 25, 50=2⋅2550 = 2 \cdot 25).

    275=(23)25=8252^{75} = (2^3)^{25} = 8^{25} 350=(32)25=9253^{50} = (3^2)^{25} = 9^{25}

    İndi eyni üstlü qüvvətləri müqayisə edirik. Əsaslar müsbət və üst müsbət olduğu üçün əsası böyük olan qüvvət daha böyükdür: 825<9258^{25} < 9^{25}

    Deməli, 275<3502^{75} < 3^{50}.

    Cavab: 275<3502^{75} < 3^{50}.

  2. Misal 2

    Müqayisə edin: (12)0.5(\frac{1}{2})^{0.5} və (12)0.2(\frac{1}{2})^{0.2}.

    Həlli

    Burada əsas a=12a = \frac{1}{2} və 0<a<10 < a < 1 intervalındadır. Üstlər x=0.5x = 0.5 və y=0.2y = 0.2-dir.

    Əsas 0 ilə 1 arasında olduğu üçün, üstü böyük olan qüvvət daha kiçikdir. Üstləri müqayisə edək: 0.5>0.20.5 > 0.2

    Bu o deməkdir ki, (12)0.5<(12)0.2(\frac{1}{2})^{0.5} < (\frac{1}{2})^{0.2}.

    Cavab: (12)0.5<(12)0.2(\frac{1}{2})^{0.5} < (\frac{1}{2})^{0.2}.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

  1. Hansı ifadə daha böyükdür: A=51/3A = 5^{1/3} və B=31/2B = 3^{1/2}?

    1. A > B
    2. A < B
    3. A = B
    4. Müqayisə etmək mümkün deyil
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B A < B

    İfadələri ortaq dərəcəli kökə gətirək. Üstlər 13\frac{1}{3} və 12\frac{1}{2}-dir. Üstlərin ortaq məxrəci 6-dır. A=51/3=52/6=(52)1/6=251/6=256A = 5^{1/3} = 5^{2/6} = (5^2)^{1/6} = 25^{1/6} = \sqrt[6]{25} B=31/2=33/6=(33)1/6=271/6=276B = 3^{1/2} = 3^{3/6} = (3^3)^{1/6} = 27^{1/6} = \sqrt[6]{27} İndi 256\sqrt[6]{25} və 276\sqrt[6]{27}-ni müqayisə edirik. 25<2725 < 27 olduğu üçün 256<276\sqrt[6]{25} < \sqrt[6]{27}. Deməli, A<BA < B.

  2. Ədədləri artan sıra ilə düzün: a=(0.7)3a = (0.7)^3, b=(0.7)5b = (0.7)^5, c=(0.7)2c = (0.7)^2.

    1. a<b<ca < b < c
    2. b<a<cb < a < c
    3. c<a<bc < a < b
    4. b<c<ab < c < a
    5. c<b<ac < b < a
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: B b<a<cb < a < c

    Əsas 0.70.7 olduğu üçün (0<0.7<10 < 0.7 < 1), üst kiçik olduqca qüvvətin qiyməti böyük olar. Üstləri müqayisə edək: 5>3>25 > 3 > 2. Deməli, qüvvətlər üçün əks münasibət doğru olacaq: (0.7)5<(0.7)3<(0.7)2(0.7)^5 < (0.7)^3 < (0.7)^2. Yəni, b<a<cb < a < c.

  3. Aşağıdakı müqayisələrdən hansı doğrudur?

    1. 94>379^4 > 3^7
    2. 210>452^{10} > 4^5
    3. 56<2535^6 < 25^3
    4. 102>21010^2 > 2^{10}
    5. 73>377^3 > 3^7
    Cavabı göstərCavabı gizlət

    Düzgün cavab: A 94>379^4 > 3^7

    Hər variantı yoxlayaq: A) 94=(32)4=389^4 = (3^2)^4 = 3^8. 38>373^8 > 3^7 ifadəsi doğrudur. B) 210=10242^{10} = 1024. 45=(22)5=210=10244^5 = (2^2)^5 = 2^{10} = 1024. 210>452^{10} > 4^5 ifadəsi yanlışdır, çünki 210=452^{10} = 4^5. C) 56=156255^6 = 15625. 253=(52)3=56=1562525^3 = (5^2)^3 = 5^6 = 15625. 56<2535^6 < 25^3 ifadəsi yanlışdır, çünki 56=2535^6 = 25^3. D) 102=10010^2 = 100. 210=10242^{10} = 1024. 102>21010^2 > 2^{10} ifadəsi yanlışdır, çünki 100<1024100 < 1024. E) 73=3437^3 = 343. 37=21873^7 = 2187. 73>377^3 > 3^7 ifadəsi yanlışdır, çünki 343<2187343 < 2187.

    Yalnız A variantı doğrudur.

Tipik səhvlər

  • Əsas 0 ilə 1 arasında olduqda üstlərin müqayisə istiqamətini səhv salmaq. Üst böyük olduqda qüvvət kiçilir.
  • Müxtəlif əsaslı və üstlü qüvvətləri ortaq əsasa və ya üstə gətirməkdə çətinlik çəkmək. Məsələn, 858^5 və 16316^3-ü 2152^{15} və 2122^{12} kimi yazmaq əvəzinə, birbaşa müqayisə etməyə çalışmaq.
  • Mənfi əsaslı qüvvətlərin işarəsini nəzərə almamaq. Məsələn, (−3)2=9(-3)^2 = 9 və (−3)3=−27(-3)^3 = -27 olduğunu unudaraq, üstləri sadəcə müqayisə etmək.

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.