Diaqramların növləri

Diaqramlar müxtəlif növ məlumatları təqdim etmək üçün istifadə olunur. Ən çox rast gəlinən növlər sütunlu (və ya bar), dairəvi (və ya sektor) və xətti diaqramlardır. Hər bir növün öz tətbiq sahəsi var. Məsələn, sütunlu diaqramlar müxtəlif kateqoriyalar arasında kəmiyyət müqayisələri üçün, dairəvi diaqramlar bütövün hissələrini göstərmək üçün (adətən faizlə), xətti diaqramlar isə zamanla dəyişiklikləri izləmək üçün idealdır.

Sütunlu və xətti diaqramlar

Sütunlu diaqramlar müxtəlif kateqoriyalar üzrə məlumatları müqayisə etmək üçün istifadə olunur. Hər sütunun hündürlüyü və ya uzunluğu müvafiq kəmiyyəti göstərir. Sütunlar şaquli və ya üfüqi ola bilər. Məsələn, müxtəlif siniflərdə şagirdlərin sayı, müxtəlif ölkələrin əhalisi kimi məlumatlar sütunlu diaqramlarla təqdim edilə bilər.

Xətti diaqramlar adətən zamanla dəyişən məlumatları göstərmək üçün istifadə olunur. Məlumat nöqtələri düz xətlərlə birləşdirilir ki, tendensiyaları (artım, azalma, sabitlik) asanlıqla görmək mümkün olsun. Məsələn, havanın temperaturunun gün ərzində dəyişməsi, şirkətin illik gəlirləri xətti diaqramla təqdim edilə bilər.

Dairəvi diaqramlar

Dairəvi diaqramlar bütövün hissələrini göstərmək üçün istifadə olunur. Bütün dairə 100%-i və ya tam kəmiyyəti təmsil edir. Hər bir sektor (dilim) bütövün bir hissəsini göstərir və onun ölçüsü (bucaq dərəcəsi) müvafiq hissənin kəmiyyəti ilə mütənasibdir.

Sektorun bucağını tapmaq üçün düstur: $\text{Bucaq} = \frac{\text{Hissənin kəmiyyəti}}{\text{Ümumi kəmiyyət}} \cdot 360^\circ$ . Faizlə verilmiş hissə üçün: $\text{Bucaq} = \text{Faiz} \cdot 3{,}6^\circ$ . Dairəvi diaqramlar adətən büdcə xərcləri, seçki nəticələri və ya hər hansı bir bütövün tərkib hissələrini göstərmək üçün istifadə olunur.

Yadda saxla

Sütunlu diaqramlar kəmiyyətləri müqayisə etmək üçün istifadə olunur.
Xətti diaqramlar zamanla dəyişiklikləri və tendensiyaları göstərir.
Dairəvi diaqramlar bütövün hissələrini (adətən faizlə) təsvir edir.
Dairəvi diaqramda sektorun bucağı: $\frac{\text{Hissə}}{\text{Ümumi}} \cdot 360^\circ$ və ya $\text{Faiz} \cdot 3{,}6^\circ$ .
Diaqramlar məlumatları vizual təqdim etməklə təhlili asanlaşdırır.

Həll olunmuş misallar

Misal 1
Sütunlu diaqramda bir məktəbdə 8-ci sinif şagirdlərinin sevimli fənləri göstərilmişdir. Riyaziyyatı sevən şagirdlərin sayı Azərbaycan dilini sevən şagirdlərin sayından nə qədər çoxdur?

(Diaqramda verilənlər: Riyaziyyat - 25 şagird, Azərbaycan dili - 15 şagird, İngilis dili - 20 şagird, Fizika - 10 şagird)
Həlli
Diaqramdan görünür ki, riyaziyyatı sevən şagirdlərin sayı 25, Azərbaycan dilini sevən şagirdlərin sayı isə 15-dir. Fərq $25 - 15 = 10$ .

Cavab: Riyaziyyatı sevən şagirdlərin sayı Azərbaycan dilini sevən şagirdlərin sayından 10 nəfər çoxdur.
Misal 2
Bir sinifdə şagirdlərin 40%-i idmanla, 30%-i musiqi ilə, qalanları isə rəsm ilə məşğul olur. Bu məlumatı dairəvi diaqramda göstərmək üçün rəsm sektorunun bucağı neçə dərəcə olmalıdır?
Həlli
1. Rəsm ilə məşğul olan şagirdlərin faizini tapaq: $100\% - (40\% + 30\%) = 100\% - 70\% = 30\%$ .
2. Rəsm sektorunun bucağını hesablamaq üçün faizi $3{,}6^\circ$ -yə vururuq: $30 \cdot 3{,}6^\circ = 108^\circ$ .
Cavab: Rəsm sektorunun bucağı $108^\circ$ olmalıdır.

Özünü yoxla

Əvvəl özün həll et, sonra cavaba bax.

Xətti diaqramda bir şəhərdə yanvar ayının ilk 5 günündə havanın temperaturu göstərilmişdir. Hansı gün temperatur ən yüksək olmuşdur?

(Diaqramda verilənlər: Gün 1: $2^\circ C$ , Gün 2: $4^\circ C$ , Gün 3: $1^\circ C$ , Gün 4: $5^\circ C$ , Gün 5: $3^\circ C$ )
1. Gün 1
2. Gün 2
3. Gün 3
4. Gün 4
5. Gün 5
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D Gün 4
Diaqramdan görünür ki, 4-cü gün temperatur $5^\circ C$ ilə ən yüksək olmuşdur.
Bir ailənin aylıq büdcəsinin 25%-i qidaya, 20%-i kommunal xərclərə, 15%-i nəqliyyata sərf olunur. Qalan hissə əyləncə və digər xərclərə gedir. Əyləncə və digər xərcləri göstərən sektorun bucağı neçə dərəcədir?
1. $100^\circ$
2. $120^\circ$
3. $144^\circ$
4. $160^\circ$
5. $180^\circ$
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: C $144^\circ$
Qidaya, kommunal xərclərə və nəqliyyata ümumi xərc $25\% + 20\% + 15\% = 60\%$ -dir. Əyləncə və digər xərclərə qalan hissə $100\% - 60\% = 40\%$ -dir. Bu sektorun bucağı $40 \cdot 3{,}6^\circ = 144^\circ$ olar.
Bir kitab mağazasında satılan kitabların sayına görə sütunlu diaqram verilmişdir. Riyaziyyat kitabları 50 ədəd, Azərbaycan dili kitabları 40 ədəd, Tarix kitabları 30 ədəd, İngilis dili kitabları 60 ədəd satılmışdır. İngilis dili kitablarının sayı Tarix kitablarının sayından neçə faiz çoxdur?
1. $20\%$
2. $50\%$
3. $75\%$
4. $100\%$
5. $150\%$
Cavabı göstərCavabı gizlət
Düzgün cavab: D $100\%$
İngilis dili kitabları 60, Tarix kitabları 30 ədəddir. İngilis dili kitablarının sayı Tarix kitablarından $60 - 30 = 30$ ədəd çoxdur. Faizlə: $\frac{30}{30} \cdot 100\% = 100\%$ . Yəni İngilis dili kitablarının sayı Tarix kitablarının sayının 2 qatıdır, bu da $100\%$ artım deməkdir.

Tipik səhvlər

Dairəvi diaqramlarda sektor bucağını faizə görə səhv hesablamaq (360-ı 100-ə bölmək əvəzinə 100-ü 360-a bölmək kimi).
Sütunlu və ya xətti diaqramlarda oxlar üzərindəki miqyası səhv oxumaq və ya məlumat nöqtələrini yanlış müəyyən etmək.
Diaqramın növünə uyğun olmayan məlumatları təqdim etmək (məsələn, zamanla dəyişikliyi dairəvi diaqramda göstərmək).

Hələ də tam aydın deyil?

Mövzunu sənə səsli dərs kimi izah edir, lövhədə yazır və suallarla yoxlayır.

Bu mövzunu Canlı Müəllimlə öyrən Məsələni şəkillə həll et